ALTINGU'L O'TENIYAZOVANIN' POEZIYALIQ SHIG'ARMALARINDA TROPLARDIN' QOLLANILIWI

Аннотация

Использование тропов в поэзии Алтынгул Отениязовой упоминается в данной статье Ключевые слова: литература, аллитерация, метафора, эпитет. Teńew arqalı predmet yamasa qubılıs óz ara salıstırılıp,olardıń birewin ekinshisine teńlestiriw arqalı anıqlanadı,túsindiriledi.Teńewler hár qıylı usıllar arqalı bildiriledi 1) -day //-dey, -tay // -tey affiksi arqalı hám 2)yańlı,misli,mısal,kibi hám t.b.tirkewishler arqalı. Predmet yamasa qubılıs ortasındaǵı uqsaslıqtı salıstıra otırıp,shayır kóplegen teńewlerdi qollanǵan.Onıń shıǵarmalarında -day // -dey, -tay //-tey affiksi arqalı jasalǵan teńewler shayırdıń sheberligin ayqın kórsetip turadı. Shayırdıń “Qaraqalpaq qızıman” qosıǵınan mısallar Márt Tumaris massagent túp deregim, Gúlayımday palwan boldı jáne kim, Qumar ana maqtanıshım tiregim, Atı xalıq qaraqalpaq qızıman. Nádira ǵazzeli yosh berer bizge, Zulfiyalar ismi súrmedur kózge, Gúlparshınday opa áyleyin sizge, Qızın sıylar qaraqalpaq qızıman. O, Nókisim baxtı kúndey kúlgen sháhárim, 72 Sen anamsań ayalaǵan alaqanında, Sen gúllenseń men de shadpan hám barman,janım Senlik ıshqı,ar hám namıs aǵar qanımda. (O,Nókisim) A.Óteniyazovanıń shıǵarmalarında “kibi “ sóziniń járdeminde jasalǵan teńewlerde orınlı qollanılǵan. Mısalı Bul ájayıp dúnyanıń siz, Ashıp sırlı jumbaqların, Quyash kibi nur bolǵansız, Atam kibi mehribanım. (Sizge tájim,ustazlarım) Gózzallar, jaslıqtıń gúli gózzallar, Sizler bar-ómirde báhár, jazlar bar, Sizge teńew tappay tiller tubalar, Kórinse ǵumsha láb,ay kibi júzler. (Gózzallar) Bul mısallarda teńew qurılısın dúziwshi elementlerdiń barlıǵı qatnasqan quyash kibi- teńew obrazı, soǵan sáykes nur sózi-teńew predmeti, al kibi sózi-teńew konstrukciyasın dúziwshi kórsetkish. Sonday –aq, A.Óteniyazovanıń shıǵarmalarında mısalı, misli, megzer, shelli túwe sózleriniń járdeminde jasalǵan teńewlerde orınlı qollanılǵan. Mısallar Qosıqtıń bahasın soramań mennen, Haq buyrıǵı menen jazılar xat ol, Dedim -Baha qoysań oǵan ne dermen?! Seniń ushın misli satılar zat ol!... (Qosıqtıń bahası) Misli sózi ózinen keyin kelgen sózdiń yaǵnıy teńew obrazın barlıq waqıtta ataw sepliginde turıwın talap etedi. Misli sózi házirgi qaraqalpaq tilinde teńewlerdi jasawda keń qollanıladı. Bul sóz kóbinese jazba ádebiy tilde ushırasadı. Házirgi qaraqalpaq tilinde kópshilik teńewler Megzer sóziniń járdemindede payda boladı. Bul megzer sózi menen kelgen sózlerdi A.Óteniyazovanıń qosıqlarında da ushıratıwǵa boladı. Qızı bar shańaraq gúlzarǵa megzer, Gúlzar da gúller de qızlarǵa megzer, Ellerdiń sáni ǵoy qız perzenleriń, Qızlarsız ómirler muzlarǵa megzer. 73 Uqsatıw mánisin bildiriwshi –day // -dey, -tay // -tey affiksi arqalı misli,mısalı,yańlı,kibi hám t.b kómekshi sózler arqalı jasalǵan teńewlerdi shayırdıń tómendegi qosıqlarında jiyi qollanılǵanın kóremiz Qushaǵıńda gúller jaynap tursın dep, Qábirińde millon lala tursın dep, Alıp kelsem únsiz kúlip tursań tek, Aytshı magan “Lala gúldey Aygúlim!” (Aygúldiń muńı) Kók aspanda appaq bulıtlar, Buwdaq –buwdaq kórinedi, Aq paqxtaday appaq olar, Sulıw súwret báhardegi.... (Appaq bultlar) Eliwdiń esigin qaǵıp tursam da, Saǵan narestedey talpınar janım, Qanday sulıw sháharlerde bolsam da , Bárinende zıyat tuwǵan mákanım. (Elime) Bunnan tısqarı shıǵarmalarında shayır ulıwma xalıqlıq tilde qollanılıp júrgen teńewlerdi de orınlı paydalanǵan. Enem qásterlegen sol eski sandıq, Ómir meketbindey turar tórimde, Bilmedim,biz onnan qansha úlgi aldıq, Qansha sabaq berdi bizge teginge. Dúnya hesh kórmegey ana hasiretin, Tawday arzıwları solmasın hesh, Bárinnen de ullı isenim,shadlıq Miyras bolıp qalar áwladlarıma .(Enemniń sandıǵınan tapqanlarım) “Hámmege ótsede buyrıq, pármanım, Mushtay júregińe ótpedi, ne ilaj, Sen meniń qımbatlım ,sheksiz ármanım.(Tangemge shax xatı) Bul mısallardaǵı teńewler qaraqalpaq tilindegi uqsaslıq mánidegi kelbetliklerdi jasawshı – tay// -tey ,-day //- dey affiksleri arqalı jasalǵan. Shıǵarmalarda predmetke tán bolǵan belgilerdi teńep súwretleytuǵın bunnan basqa da teńewler de kóplepushırasadı. Sonday-aq shıǵarmalarında misli, megzer hám t.b sózlerdiń járdeminde jasalǵan teńewler de orınlı qollanılǵan. Mısallar Ásirlerden miyras tańday, 74 Keń sahranıń tamırınday, Tasqan ómir aǵar tınbay, Ullı jipek jollarında.(Ullı jipek jollarında) Ǵoshshaq jigit ,arıw qızlardıń eli, Der yoshlı shayırlar qosıǵı jeri, Qaraqalpaq baǵlarınıń búbúli, Bazargúldey qız ósirgen shımbay bul. (Shımbay bul) Shayırdıń tómendegi shıǵarmalarında da teńew kútá obrazlı túrde sáwlelengen. Marjanday tisleri jarqırap kúlgen waqıtta,sulıw qır murınnıń ústindegi bilener-bilimbes jıyrıǵı,oymaq awız ,bet-álpeti anama keyip bergeni anıq bilinip qaladı. (Meniń anam hámmeden jaqsı) Epitette misli,mısalı,tárizlilerdiń qatarında Sıyaqlı túride keń qollanıladı. Bunı tómende berilgen shıǵarmalarında ayqın kóriwimizge boladı. Eger bizde imkaniyatlar bolǵanda, koreys xalqınıń táwip qızı Tangem sıyaqlı serial dóretiwge bolar edi....(Táwip ana) OL waqıtları emi joq dep tabılǵan ot jara, kiyme taz sıyaqlı awır kesellerdi de emle