ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ГИПЕРБОЛЫ И ЛИТОТЫ В ТВОРЧЕСТВЕ АББАЗА ДАБИЛОВА

Аннотация

This article discusses the use of hyperbola and litotas in the works of the 20th century Karakalpak poet Abbaz Dabilov. Hyperbola and litho given in the article are analyzed and an understanding of their use is given. Key words: written literary language, artistic tools, artistic literature, hyperbola, litota. ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ГИПЕРБОЛЫ И ЛИТОТЫ В ТВОРЧЕСТВЕ АББАЗА ДАБИЛОВА Аннотация. В данной статье рассматривается использование гиперболы и литоты в творчестве каракалпакского поэта XX века Аббаза Дабилова. Проанализированы гиперболы и литографии, приведенные в статье, и дано понимание их использования. Ключевые слова: литературно-письменная речь, художественные орудия, художественная литература, гипербола, литота. Abbaz Dabılov dóretpeleri qaraqalpaq jazba ádebiyatı hám milliy adebiy tildiń tariyxında ayrıqsha orındı iyeleydi. Qaysı milliy tildi alıp qarasaqta ta, onıń tiykarın salıwǵa, rawajlandırıwǵa sebepshi bolatuǵın tulǵalar sıpatında, sol ádebiy tildiń qáliplesiw, rawajlanıw tariyxında óz shıǵarmaları arqalı úlken xızmet atqargan sóz sheberleri tilge alınadı. Máselen, ózbek ádebiy tili tariyxında Nawayınıń, túrkmen ádebiy tiline baylanıslı Maqtımqulınıń, qazaq ádebiy tili tariyxında Abaydıń atları ataladı. Al, qaraqalpaq jazba ádebiy tiliniń qáliplesiwinde Kúnxoja, Ájiniyaz, Berdaq sıyaqlı klassik shayırlarımızdan baslanadı. Qaraqalpaq ádebiyatında jańa dáwir XX ásir kirip kelgennen soń jańa shayırlar, jańa jazıwshı, jańa dóretiwshi insanlar menen tolıstı. Sol qatarda, Abbaz 91 ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 5 ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2 Dabılov ózi jasaǵan zamanınan túygen ishki keshirmelerin, sırtqı tásirler arqalı júz bergen waqıya hám hádiyselerdi óziniń dóretpelerine kirgizip, ádebiyatımızdıń, búginliginde tilimizdiń bayıwına sebepshi bolıp otır. Tilimizdiń bayıwında kórkem shıǵarma tiliniń áhmiyeti júda úlken. Qaraqalpaq til bilimi tariyxında qaraqalpaq tiliniń tariyxın hám kórkem shıǵarma tilin izertlew 1960-jıllardan baslandı. Sol qatarda, Abbaz Dabılovtıńda shıǵarmaların izertlew baslanǵan edi. Dáslepki izertlewshiler qatarında Á.Paxratdinovtıń “Abbaz shayırdıń kórkemlik dúnyası” atlı kitabı baspadan shıqtı. Abbaz Dabılovtıń shıǵarmaları boyınsha pitkeriw qánigelik jumıslar jazıldı. Atap aytqanda, U.Nurıllaevanıń “Abbaz Dabılovtıń shıǵarmaların frazeologizmlerdiń qollanılıw ózgeshelikleri” [2], R.Baxadirovanıń “Akademiyalıq liceylerde Abbaz Dabılov poeziyasın oqıtıw texnologiyası” [3] jaqlap jazılpan pitkeriw qánigelik jumısların tabıwımızǵa boladı. Abbaz Dabılovtıń shıǵarmalarınıń tilin tereń hám hár tárepleme úyreniw milliy qádiriyatlarımız qayta tiklenip atırǵan házirgi dáwir ushın, eń áhmiyetli máselelerdiń biri. XX ásirde jasap dóretiwshilik etken Abbaz Dabılov ta birneshe mapazlıq qosıqların jazıp, onda sol waqıtta bolıp atırǵan waqıyalarǵa óziniń kózqarasların bildiriw menen birge turmıstaǵı ózgerislerdi de, jańalıqlardı da xalıqqa jetkeriwde kóp xızmet etti. Shayırdıń qosıqlarınıń tásirliligi birinshiden, tuwma talantqa iye bolıwı, ekinshiden, xalıqlıq ruwxtıń basımlıǵı, úshinshiden, waqıyanıń arasında bolıp, óz kózi menen kórgenlerin kórkem súwretlewinde kórinedi hám kórkemlew qurallarınan sheber paydalanǵanın kóremiz. Hár qanday shıǵarmanıń kórkemlik qunın bahalawda ondaǵı qollanılǵan kórkemlew qurallarınıń xızmetin, olardıń shıǵarma pútinliginde tutqan ornın úyreniw de ayrıqsha áhmiyetke iye. Kórkemlew qurallarınıń quramında úyreniletuǵın giperbolalar shıǵarmalarda obrazlılıqtı kúsheytiwde, berilgen obyektti elede bórttirip súwretlewde qollanıladı. Shayır giperbolalardı súwretlep atırǵan zat, adam, waqıya, yaki hadiyse, yaki olardıń ayırım belgilerin kórkemlep kórsetiw ushın ayrıqsha súwretlew usılı sıpatında paydalanadı. Sóz sheberleri kórkem shıǵarmada qubılıstı, waqıyanı yamasa olardıń belgisin stillik maqsette ayrıqshalap, úlkeytip kórsetedi, usı arqalı oqıwshıda tasir qaldırıwǵa erisedi. Shayır shıǵarmaları tilinde de hár qıylı giperbolalıq súwretlewler bar. Kórkem shıǵarmada anaw yaki mınaw nárselerdi, sharayatlardı, personajlardı, olardıń is- háreketlerin hádden tıs úlkeytip, asıra súwretlew giperbola dep ataladı.1 Kórkem sóz sheberleri tásirsheńlikti kúsheytiw, obrazlılıqtı arttırıw maqsetinde giperbolanı qollanadı. Giperbolanıń 1 Járimbetov Q. Ádebiyattanıwdan sabaqlar. Nókis. “Qaraqalpaqstan”, 2012, 67-bet. 92 ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 5 ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2 tiykarında belgi hám qásiyetlerdi ekinshi nársege uqsatıw, salıstırıw boladı. Giperbola folklorlıq shıǵarmalarda oǵada ónimli qollanıladı. Bul tuwralı prof. Q.Maqsetov "Qaraqalpaq qaharmanlıq dástanlarında giperbolizm súwretlew motiviniń tiykarǵı ózgesheligin quraydı. Folklordaǵı tradiciyalıq giperbola sóz etilip otırǵan waqıyanı janlandırıp kórsetiwge xızmet etedi",[4] – dep jazadı. Folklorlıq dástanlarda batırlardıń tuwılıwı, erjetiwi, úyleniwi, qaharmanlıq isler kórsetiwinde giperbola qollanıladı. Mısalı, onıń qosıqlar tomlıǵına kirge