ИНТЕГРАЦИЯ ПСИХОЛИНГВИСТИКИ В НАСТРОЙКЕ НОРМАТИВОВ УСТНОЙ РЕЧИ

Аннотация

Speech is considered an important reality that shows a person's worldview, range of thinking, ability to communicate. Oral speech requires a person to be present and make quick decisions. Standardization of oral speech ensures that interpersonal communication is understandable and meaningful. Studying the norms of oral speech in the psycholinguistic aspect serves to improve them. After all, psycholinguistics analyzes linguistics through the prism of individual thinking. Key words: psycholinguistics, oral speech, norm, integration, speech process. ИНТЕГРАЦИЯ ПСИХОЛИНГВИСТИКИ В НАСТРОЙКЕ НОРМАТИВОВ УСТНОЙ РЕЧИ Аннотация. Речь считается важной реальностью, которая показывает мировоззрение человека, диапазон мышления, способность к общению. Устная речь требует от человека присутствия и быстрого принятия решений. Стандартизация устной речи гарантирует, что межличностное общение будет понятным и содержательным. Изучение норм устной речи в психолингвистическом аспекте служит их совершенствованию. Ведь психолингвистика анализирует языкознание через призму индивидуального мышления. Ключевые слова: психолингвистика, устная речь, норма, интеграция, речевой процесс. 27 Til muhim ijtimoiy funksiya bajarib, kishilar o‘rtasidagi muloqotni ta’minlashga xizmat qiladi. Til kishilik jamiyatining keyingi taraqqiyot davriga xos bo‘lib, inson ongining shakllanish davri bilan bog‘liq. Shuning uchun bir qator faylasuflar tilni “ong mahsuli” sifatida e’tirof etishgan. Dastlab, tilga falsafa sohasida ta’rif berilgan. Barcha sohalar falsafa negizida shakllangan bo‘lib, u fanlarning umumiy genetik manbasi hisoblanadi. Til falsafada borliqni bilish, dunyoni anglash quroli sifatida talqin qilinadi. Ilm-fan taraqqiyoti natijasida falsafa fani tarkibidan “o‘qish va yozish san'ati” ma’nosidagi grammatika fani ajralib chiqdi. Tilshunoslik maktablari shakllandi va bu soha alohida taraqqiyot qonuniyatlari asosida rivojlana boshladi. Bugungi kunga kelib, fanlarning mustaqil taraqqiyoti alohida taraqqiyot yo‘lining eng yuqori nuqtasiga erishdi. Fanlar taraqqiyotida ayrim muammolar yuzaga keldiki, bu muammolarni faqatgina integrativ yondashuv asosida hal qilish mumkin bo‘lib qoldi. Demak, til va nutq munosabatida ham eng qadimgi falsafiy talqinlarga, falsafa bag‘ridagi sotsiolingvistika, psixolingvistika masalalariga murojaat qillishga to‘g‘ri keladi. Ammo bugungi kundagi integratsiya ma'lum tajribadan o‘tgan masalalar talqiniga asoslangan, sohaning taraqqiyot natijalariga tayanuvchi zamonaviy integratsion yondashuvdir. Tilshunoslik taraqqiyotining dastlabki davrlarida til va nutq farqlanmagan bo‘lsa-da, ularni alohida talqin qilishga urinishlar qadimgi tilshunoslik maktablaridayoq kuzatiladi. Til va nutq hodisalarini farqlash arab tilshunosligida VIII–IX asrlardayoq mavjud edi. Smirnitskiy A.I., Panfilov V.Z., Melnichuk A.S., Solnsev V.M. kabi Praga tilshunoslik maktabi vakillari til va nutq munosabatigf oid fikr-mulohaza bildirganlar. Shunday bo‘lsa-da, til va nutq hodisalarini va ularga xos birliklarni amaliy jihatdan farqlash; «til» va «nutq» tushunchalariga o‘ziga xos mazmun berilishi F.de Sossyur va uning izdoshlari yaratgan ta’limot bilan bogʻliqdir [1:60]. Dunyo tilshunosligida olimlar Sossyur ta’limotiga tayanib, ish yuritdilar. O‘zbek olimlari ham tilshunoslik nazaraiyasi masalalarini tahlil qilishda Sossyur qarashlariga asoslandilar. Tilshunoslik nazariyasiga oid muhim talqinlari bilan tilshunosllik ilmida yorqin iz qoldirgan A.Nurmonov gnoseologik jihatdan til va nutqning bir-biriga nisbatan oppozitsiyadagi quyidagi belgilarini ko‘rsatib o‘tgan: umumiylik – xususiylik; abstraktlik – konkretlik; muhim – nomuhimlik; mohiyat – hodisa; zaruriylik – tasodiflik; sifat – miqdor. Til va nutqning ontologik jihatdan yetti belgi asosida farqlanishini qayd etgan. 1) psixik – fizik – fiziologik; virtual – aktual; imkoniyat – akt va boshqalar; 2) tizim – tekst; 28 tizim – funksiya; paradigmatika – sintagmatika; 3) bir xillik – har xillik; 4) invariantlilik – var- iantlilik; o‘zgarmaslik – o‘zgaruvchanlik; barqarorlik –beqarorlik va boshq.; 5) butun – qism; 6) jarayon – kvant jarayon; 7) ong mahsuli – tafakkur mahsuli. Til va nutqning pragmatik jihatdan quyidagi uch belgi asosida farqlanini ko‘rsatgan:1) sotsial – individual; aloqa vositasi – aloqa jarayoni; vositalar tizimi, bu vositalarga amaliy jihatdan egalik qilish; avtomatizm – erkinlik; 2) uzual – okkazional; 3) kod – xabar” [2:32]. Til va nutq munosabatiga oid qarashlar F.de Sossyurdan ham oldin kuzatilgan. Bu hodisalarni birinchi bo‘lib Alisher Navoiy farqlagan: Buyuk mutafakkirning til va nutqqa doir qarashlari tabiat hodisalariga uyg‘unlikda tasvirlangan. Alisher Navoiy “Muhokamat-ul lug‘ata- yn”da til va nutq munosabatini turli qushlarning sayrash qobiliyati umumiyligi va tovush ohanglarining bir-biriga o‘xshamasligini qayd etgan. Demak qushlarning sayrash qobiliyati til bo‘lsa, ularning har xil ohangda sayrashi nutqdir: Andoqki, tuyur va bahoyim va subo‘ning tillari- kim, har birining