ТАЛАБАЛАР ҲАТИДА МАСЪУЛИЯТ ХУСУСИЯТЛАРИ

Аннотация

In this state, a special list was organized to examine concrete structural characteristics of gender responsibility of future pedagogues and analyzed it from different sides. Key words: practical experience, gender characteristics, social environment, critical thinking, gender style of behavior, volitional self-regulation, personal self-assessment, gender knowledge and skills, social relations, youth psychology. ОСОБЕННОСТИ ОТВЕТСТВЕННОСТИ У СТУДЕНТОВ Аннотация. В данной статье организован специальный перечень из семнадцати конкретных структурных характеристик гендерной ответственности будущего педагога и исследован ее анализ с различных сторон Ключевое слова: практический опыт, гендерные особенности, социальная среда, критическое мышление, гендерный стиль поведения, волевая саморегуляция, самооценка личности, гендерные знания и умения, социальные отношения, психология молодежи. Талабалик даври инсон умрида касбий билим ва куникмаларни, келажак режаларни амалга ошириш учун пойдевор давр ҳисобланади. Талабалардаги масъулият албатта ундаги ахлоқий сифатларида ҳам сезилади. Психолог В.А.Токарева талабаларнинг ахлоқий сифатлари ва ўз-ўзини баҳолаш хусусиятларини тадқиқ қилиб, шундай хулосаларга келади. Талабаларнинг ўз-ўзига баҳосининг ривожланишида уларнинг асосий фаолиятлари қаторида атрофдагилар билан муносабат ўрнатишда, шахслараро муносабат тизимида зарур бўладиган сифатлар ҳам иштирок этади. Бу сифатларга қуйидагиларни киритиш мумкин: масъулият, мажбурият, қарздорлик ҳисси, жамоатчилик, ҳалоллик, виждонлилик, ўзаро ҳурмат, камтарлик, интизомлилик, ўртоқлилик, ҳақиқатгўйлик, меҳнатсеварлик, мақсадлилик, яхшилик, мақсадга интилувчанлик, собитқадамлик, ўзи ва атрофдагиларга талабчанлик1. Масъулиятнинг умумий тарзда ўрганилиши ижтимоий масъулиятнинг алоҳида кўринишлари билан боғлиқ тадқиқотларнинг сезиларли даражада олға силжишига имкон 1В.А.Токарева. Психология нравственного развития личности студента. Т.: Фан. 1989й, 104б 4 1 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ берар эди. Масъулият – ижтимоий ҳодисадир2. Бизнинг фикримизча, масъулиятнинг қарздорлик, мажбурийлик жиҳатлари асосан ҳуқуқий соҳаларда асосий муаммо сифатида ўрганилган. Н.Сафаев ишларида эса бу муаммога психологик томондан ёндашилганлигини кузатамиз. Масъулиятга таъриф берилганда, Н.С.Сафаев руҳий масъулият тушунчасини алоҳида таъкидлаб ўтади. Унинг фикрича, инсон ўз хатти-ҳаракатларидан норози бўлиш каби нохуш ҳолатларни бошдан кечириши руҳий (мораль) масъулият сифатида намоён бўлади. Масалан, инсонинг ўзи олдидаги масъулияти, ёхуд бу ҳолатда инсон бошидан кечираётган жудолик – ўзини ўзи учун қадрли бўлган нарсалардан маҳрум қилиш кўринишида ифодаланади. Кузатишлардан маълум бўлишича, ижтимоий масъулиятнинг мавжудлиги бир қатор объектив (инсоннинг ижтимоий табиати ва жамоавий муносабатларнинг ижтимоий меъёрлар билан назорат остига олинганлиги) ва субъектив белгилар билан аниқланади. Ижтимоий масъулиятнинг зарурий, субъектив омили (белгиси) инсоннинг ихтиёр эркидир. Уларга амал қилиш эса бевосита шу ихтиёрга боғлиқ бўлган ижтимоий муносабатлар доирасида чегараланади. Ижтимоий масъулиятни талабалар ҳаёт идаги ҳар кунги таълим муассасаларидаги тартиб-қоидаларига риоя қилиши, университет, факультет, жамоат ишларида фаол қатнашиши, дарс жараёнида эса, предметга доир топшириқларни қай даражада бажариши ва албатта, ӯз вақтида амал қилиши жараёнида синалади. Бу жараёнда албатта талабалар жавобгарликни ӯз зиммаларига олиш масаласи туради. Жавобгарликни қабул қилиш орқали, яъни муаммо ўзиники эканлигини қабул қилиш натижасида инсон етукликка етиши мумкин3. Талабалик даврида талабалар кўпинча ўз кучига ишониш, қатъийлик, жасурлик каби хислатларга ўзининг кучи ва имкониятларидан келиб чиқиб, баҳо берадилар. Етарлича баҳо бермаслик ёки ортиқча баҳо бериш каби ҳолатлар одоб-ахлоқ меъёрлари билан шахс хулқининг тўғри келмаслигига олиб келади. Етук мутахассис бўлиб етишиш учун фақатгина масъулият эмас, балки шахсий иродавий сифатлар ва албатта, интеллектуал салоҳият зарур бўлади. Шахсдаги масъулият ҳисси кўпгина индивидуал психологик хусусиятлар билан боғлиқ кечади ва ирода, қатъиятлилик, ўз-ўзини назорат қилиш, ўз-ўзини англаш, ўз-ўзига баҳо бериш, ўз-ўзига ишонч ва бошқалар талаб қилинади. Ўқув фаолияти инсон шахсининг камол топишида энг муҳим жиҳатлардан биридир. Шу жумладан, талаба шахси учун ҳам бу жараён уларнинг асосий фаолият тури бўлибгина қолмасдан, характер сифатларини шакллантирувчи жиҳат ҳисобланади. Фаолият нуқтаи назаридан масъулият рус олимлари томонидан ўрганилган бўлиб, масъулият бажарилаётган ишда муваффақиятга эришишга таъсир қилишини, фаолиятни шакллантириши ва ривожлантиришини асослаб беришга ҳаракат қиладилар. 2 Сафаев Н.С. Талабаларда миллий ўзликни англашнинг психологик хусусиятлари. Психол. ф.д. дисс. Т., 2005 137-138б 3 Ш.Р.Баротов, Л.Я.Олимов. Социал тренинг ва амалиёт (ўқув қўлланма). – Т ., 2007. Б. 14-б. 4 2 International scientific jour