МЕДИАЦИЯ ИНСТИТУТИНИНГ ЎЗИГА ХОС АФЗАЛЛИКЛАРИ ВА УНГА ТАЪСИР ЭТУВЧИ ОМИЛЛАР

Аннотация

This article talks about the unique advantages of the Mediation Institute and the factors affecting it. Reasonable opinions and comments are mentioned throughout the article. Key words: Mediation institution, socio-economic relations, alternative methods, result and efficiency. КОНКРЕТНЫЕ ПРЕИМУЩЕСТВА ИНСТИТУТА МЕДИАЦИИ И ВЛИЯЮЩИЕ ФАКТОРЫ Аннотация. В данной статье говорится об уникальных преимуществах института медиации и факторах, влияющих на это. Аргументированные мнения и комментарии упоминаются на протяжении всей статьи. Ключевые слова: институт медиации, социально-экономические отношения, альтернативные методы, результат и эффективность. Ҳар бир давлатда ижтимоий-иқтисодий муносабатлар шароитида низоларни келиб чиқиши табиий ҳолатдир. Тарихий жараёнлар низоларни унинг иштирокчилари ўртасида хеч бир тарафга зарар етказмаган ҳолда ҳал этиш самарали усул эканлигини кўрсатди. Фуқаролик-ҳуқуқий муносабатларда вужудга келадиган низоларни ҳал қилишнинг энг кенг тарқалган оммавий усули бу суд йўли билан ҳал қилишдир. Лекин, низони суд ташқари ҳал қилишнинг муқобил йўллари ҳам борки, бунда келишмовчиликларни тезкор, қулай ва қўшимча харажатларсиз ҳал қилиш имконини беради. Низоларни ҳал қилишнинг ана шундай муқобил усулларидан бири бу медиация (воситачилик)дир. Медиация нейтрал, мустақил субъект томонидан қарама-қарши томонларга ихтилофли вазиятни ҳал қилиш ва низони музокаралар ўтказишнинг ихтисослаштирилган коммуникатив, психологик ва бошқа усуллари орқали ҳал қилишнинг энг яхши ечимини топишда ёрдам беради. Медиациянинг ҳусусияти шундаки, у томонларнинг эҳтиёжлари ва манфаатларини ҳисобга олган ҳолда, уларга маъқул келадиган шароит ва усулларни белгилашда “олтин ўрталик”ни топиш муҳим аҳамият эгаллайди. Мамлакатимизда ҳам сўнги йилларда низоларни тинч йўл билан ҳал этишга қаратилган турли усуллар, хусусан медиация институти амалиётини қўллашга эътибор кучаймоқда. Мазкур соҳани тартибга солишга қаратилган “Медиация тўғрисида”ги 9 90 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Ўзбекистон Республикаси Қонуни қабул қилинган. Мазкур Қонунда Медиацияга қуйидагича таъриф берилган: Медиация – бу келиб чиққан низони тарафлар ўзаро мақбул қарорга эришиши учун уларнинг ихтиёрий розилиги асосида медиатор кўмагида ҳал қилиш усули сифатида тушунилади. Низоларни суд аралашувисиз муқобил усуллар орқали ҳал қилиш амалиётини шакллантириш ва унинг қўллаш соҳасини кенгайтириш орқали мазкур соҳани такомиллаштириб бориш зарур. Чунки, медиация ўзининг моҳияти жихатидан давлатнинг судловига муқобил механизмдир. Медиация тартиботини танлаш фуқаролик-ҳуқуқий низоларни ҳал этишда низолашаётган тарафлар - фуқаролар ва юридик шахсларнинг вақт йўқотмаслиги, шунингдек ортиқча суд тўловлари учун харажаатларни тўловларни олдини олади. Бу эса тарафларга низоларни тез ва ортиқча сарф-харажат қилмаган ҳолда, ўзига қулай бўлган вақтда ва жойда, ўзига маъқул бўлган усул ва шароитларда, улар ўртасидаги муносабатларга таъсир кўрсатмаслиги, балки муносабатларни ўзаро давом эттириш имкониятини беради. “Медиация” сўзи инглиз луғатида “Mediation” – ўрталик, ўртакашлик, низодаги ўрталик сифатида, лотин тилида эса “Mediare” – воситачилик қилмоқ, ўртада турмоқ, орага кирмоқ маъноларини англатади. Медиация сўзининг луғавий маъноларини умумлаштириб, иҳтилоф, низони ҳал этишда воситачилик қилиш, ихтисослашган мулоқот, музокаралар олиб бориш усулларидан бири сифатида тушуниш мумкин. Таниқли олим Ц.Шамкалашвилининг таъкидланишича, медиация ўзининг умумий ғоялари бўйича архаик келиб чиқишга эга бўлиб, у низоларни вужудга келиши билан бир вақтда вужудга келган. Бунда қарор қабул қилиш ҳуқуқига эга бўлмаган учинчи тараф низолашаётган тарафларга ихтилофни мустақил равишда ҳал этиш имкониятини беради1. Медиацияни ўрганиш бўйича халқаро тадбирларда унинг самарадорлиги бўйича бир қатор маълумотлар келтирилади. Масалан, АҚШда мазкур процедурадан ўтган ишларнинг 95 фоизи суд муҳокамасигача етиб бормаган. Германияда медиациянинг кўрсаткичлари катта таассурот қолдиради – 90% дан кўпроқ музокаралар тарафларнинг келишув битими билан якунланган. Қуйи Саксонияда самарадорлик 97% ни ташкил этади. Буюк Британияда 90-95% низоли ҳолатлар суд муҳокамасигача ҳал этилади. Европада медиациянинг самарадорлиги ўртача 40-80% ни ташкил этади2. Низоларни медиация жараёни орқали муваффақиятли ҳал этиш кўп жиҳатдан ушбу жараёнда иштирок этаётган фуқароларнинг ҳуқуқий маданияти даражасига боғлиқ. Ҳуқуқий маданият - бу шахснинг ҳуқуқий билимлари, эътиқодлари ва муносабатлари, шунингдек, жамиятнинг моддий ва маънавий қадриятларига бўлган муносабати. Можарони тинч, энг қулай шарт-шароитларни излаш йўли билан ҳал қилиш томонлардан муаммони муҳокама ва очиқ мулоқот орқали ва кўп ҳолларда энг самарали йўл эканлигини тушунишни талаб қилади. 1 Шамкалашвили Ц. Медиация как метод внесудебного разрешения споров. М-2006. –С. 14. 2 Ф.Отахонов. Низоларни муқобил ҳал қилиш. Тўплам. Тошкент2022 й. –В. 5 9 91 Internati