O‘qitish amaliyotida foydalaniladigan asosiy tushun ch al arning mazmun va mohiyati

Аннотация

Ushbu maqolada о ‘qitish amaliyotida foydalaniladigan asosiy tushunchalarning mazmun-mohiyati berilgan, loyihalashtirish holatlari ко ‘rsatilgan, tushunchalarning turlari aniqlangan. Kalit so‘zlar: metodika, ta’lim usuli, ta’lim metodi, ta’lim vositasi, ta’lim texnologiyasi, ta’lim shakli, ta’lim tamoyillari. Metodika - pedagogikaning tarkibiy qismi bo‘lib, insonni shakllantirishda muayyan maqsad sari qaratilgan sistematik faoliyat to‘g‘risidagi hamda ta’lim- tarbiya berishning mazmuni, shakli va metodlari haqidagi fandir. Metodika qisqacha qilib aytganda, ma’lum bir fanni o‘rganish, o‘qitish metodlari to‘g‘risidagi ta’limot. O‘qitish amaliyotida quyidagi tushunchalar foydalanilib kelmoqda: ❖ ta’lim usuli; ❖ ta’lim metodi; ❖ ta’lim vositasi; ❖ ta’lim texnologiyasi; ❖ ta’lim shakli; ❖ ta’lim tamoyillari. Metod, o‘qitish metodi, usul, metodika, qoida kategoriyalarining farqi nimada? Metod so‘zi grekcha tadqiqot, maqsadga erishish yo‘l va usullar majmui deganidir. Ta’lim metodlari deyilganda, o‘rganilayotgan materialni egallashga qaratilgan turli didaktik vazifalarni hal etish bo‘yicha o‘qituvchining o‘rgatuvchi ishi va o‘quvchilar o‘quv - bilish faoliyatini tashkil etish yo‘llari tushuniladi. Ta ’Um usuli - ta’lim metodining tarkibiy qismi yoki alohida tomoni. 25 Metodika - bu xususiy didaktika, ya’ni biror bir fanni o‘qitish nazariyasi. Qoida - tanlab olingan metod bilan bog‘liqlikda faoliyat usullarini amalga oshirish uchun qulay tarzda harakat qilish zarurligini belgilab beruvchi meyoriy ko‘rsatmalardir. Ta’lim metodlari tasnifi tadqiqotlarda aniqlangan (1 -jadvalga qarang): 1-jadval. Ta’lim metod ari tasnifi Ta’lim metodlari tasnifi Manbalari An’anaviy (manbasiga ko‘ra) ta’lim metodlari E.I.Golant, N.M.Verzilin va boshqalar O‘quvchi laming bilish faoliyati tavsifiga I. Y.Lerner va M.N.Skatkin ko‘ra ta’lim metodlari Asosiy didaktik maqsadlariga ko‘ra ta’lim M.A.Danilov va B.P.Esipov metodlari Ta’limning binar metodlari M.I.Maxmutov Y.K.Babanskiy Yaxlit yondashuv bo‘yicha ta’lim metodlari Ta’limning interfaol metodlari Ta’lim vositalari bu yangi bilimlarni o‘zlashtirish uchun o'qituvchi va talabalar tomonidan foydalaniladigan obyekt. Ta’lim vositalarini tasniflashda turli asoslarga ko‘ra yondashish mumkin: faoliyat subektiga ko‘ra; faoliyat obektiga ko‘ra; o‘quv axborotiga munosabatiga koTa; o‘quv jarayonidagi vazifasiga ko'ra (2-jadvalga qarang): 2- jadval. Ta’lim vositalari turlari Ta’lim vositalari Ta’lim vositalarining vazifalari turlari Matnli vositalar Ma’lumot olish va ma’lumotlarni qavta ishlash uchun Tasvirli vositalar Umumiy tasavvurni vujudga keltirish uchun Jarayonlar va ishlash mexanizmlari to’g’risida tasvir va ovoz Audiyovizual vositalar orqal ihaqiqiy tasavvurlarni vujudga keltirish uchun Yordamchi vositalar fasvir va matnni yozish hamda saqlash uchun Modelli vositalar O’rganilayotgan ob’ektning modeli orqali u haqda tasavvur hosil qilish uchun_ 26 Haqiqiy vositalar O’rganilayotgan ob’ektlar haqida haqiqiy tasavvurni vuiudga keltirish uchun Ta’lim jarayonini texnologiyalashtirishfla quyidagi tushunchalardan foydalaniladi: rejalashtIrish pedagogic tahlil natijalariga tayangan holda o’quv-tarbiya jarayonini loyihalashtirish yoki mihim hukm chiqarish; loyihalashtirish muayyan tuzilishga ega, ya'ni loyihani ishlab chiqish bosqichlarining ketma-ketligi va tarkibi, jarayonlar, jalb qilingan vositalar to'plami va jarayon ishtirokchilarining o'zaro ta'siri [2, 3]. Ta’lim jarayonida texnologiyalashtirish bilan bog‘liq quyidagi tushunchalar ham mavjud bo‘lib, maqsadiga qarab loyihalashtiriladi: ta’lim texnologiyalari; tarbiyada texnologiyalar; innovatsion texnologiyalar; axborot-kommunikatsion texnologiyalar; pedagogik texnologiyalar, Ta’limjarayonini texnologiyalashtirish bosqichlari quyidagilardan iborat: 1- bosqich: loyihani yaratish; 2- bosqich: talabalar faoliyatini tashxislash; 3- bosqich: pedagogik jarayonni tashkil etish; 4- bosqich: pedagogik jarayonning samarali kechishini ta’minlash; 5- bosqich:talabalar faoliyatini nazorat qilish. Ta’lim olish shakllari.To/Wm olish shakllari quyidagilardan iborat: ishlab chiqarishdan ajralgan holda ta’lim olish (kunduzgi); ishlab chiqarishdan ajralmagan holda ta’lim olish (sirtqi, kechki, masofaviy); dual ta’lim; oilada ta’lim olish va mustaqil ta’lim olish; katta yoshdagilarni o‘qitish va ularga ta’lim berish; inklyuziv ta’lim; eksternat tartibidagi ta’lim; 27 mudofaa, xavfsizlik va huquqni muhofaza qilish faoliyati sohasida kadrlar tayyorlashfl]. O’qituvchi faoliyatining muvaffaqiyati avvalo u didaktik prinsip (qonuniyat) larni qanchalikto’g’ri amalga oshirishiga bog’liq. Ta‘lim qonuniyatlari bu - o’qitish jarayoniga qoyiladigan talablar yig’indisidir. Ta‘lim prinsip (tamoyil) lari deb, tadimning barcha bosqichlari va hamma predmetlarini o’qitish uchun asos bo’ladigan qonuniyatlar, qoidalarga aytamiz. Ta‘lim qonuniyatlari ta’lim oluvchi va o’qituvchi orasidagi eng muhim ichki ahamiyatni aks ettiradi. Ma’lumki, qonuniyat-bu barqaror, zaruriy u yoki bu hod