География соҳасига оид терминларнинг назарий типологияси

Аннотация

Научные понятия и термины являются важнейшей составляющей любых исследовательских инструментов. Понятия формируются в процессе теоретического понимания существующих явлений, определения их важных особенностей. Концептуальный и терминологический аппарат (понятия, термины и категории) отражает особенности изучаемого объекта, принципы и методы научного анализа, свидетельствует о теоретическом и методическом совершенстве науки. Ключевые слова: научные понятия, научный анализ, методологическое совершенство, понятия, термины, категории. Annotation:Scientific concepts and terms are the most important component of any research tool. Concepts are formed in the process of theoretical understanding of existing phenomena, determining their important features. The conceptual and terminological apparatus (concepts, terms and categories) reflects the features of the object under study, the principles and methods of scientific analysis, testifies to the theoretical and methodological perfection of science. 166 XORAZM MA’MUN AKADEMIYAS1 AXBOROTNOMASl -5/2022 Keywords: scientific concepts, scientific analysis, methodological perfection, concepts, terms, categories Терминологиянинг марказий бўғини - бу тушунча бўлиб, илмий билимларнинг тугун элементлари, ҳақикий дунё объектлари, ҳодисалари ва жараёнларининг умумий мухим хусусиятлари ёки муносабатларини акс эттирувчи фикрлаш шакли. Аксарият тушунчалар ушбу тушунча билан боғлиқ объектлар (ҳодисалар) ва жараёнларни тавсифловчи энг умумий ва муҳим белгилар ёрдамида аниқланади. Фундаментал тушунчалар “категориялар” (юнон. категориа - баён, айблов, белги) - воқелик ва билиш ҳодисаларининг муҳим, умумий хусусиятлари ва муносабатларини акс эттирувчи умумий тушунчалар. Терминлар билан узаро боғлиқ (лотинча terminus - чегара, чекка) - махсус илмий маънони ифодалаш учун олинган сўз ёки иборалар [6]. Хорижий мамлакатларнинг замонавий иктисодий ва ижтимоий географияси ривожланган концептуал ва терминологик аппаратдан фойдаланади. У бир нечта асосий гурухдарга тузилиши мумкин: иқтисодий-географик обектларни тавсифлаш учун қўлланиладиган тушунчалар (“минтақа”, “мамлакат”, “давлат”, “қарам ҳудуд”, “давлат ҳудуди”, “ҳудудий ижтимоий- иқтисодий тизим”, “иқтисодий район” ва бошқалар); иқтисодий-географик муносабатларни тахдил қилишда қўлланиладиган тушунчалар (“ҳудудий ташкил этиш”, “жойлаштириш”, “аҳолини жойлаштириш”, “халқаро географик меҳнат тақсимоти”); иқтисодий-географик жараёнларни акс эттирувчи тушунчалар (“ишлаб чиқариш кучларини жойлаштириш жараёни”, “жойлашиш жараёни”, “урбанизация жараёни”, “иқтисодий интеграция жараёнлари” ва бошқалар) [1, 2, 3, 4]. Мамлакатшуносликнинг иқтисодий-географик тушунчаларини нафақат географияда, балки бошқа фанларда ҳам қўлланиладиган умумий илмий тушунчаларга бўлиш мумкин (“ҳудудий меҳнат тақсимоти”, “табиий шароит”, “аҳоли”, “саводхонлик” ва бошқалар): умумий географик (“худуд”, “табиий ресурс салоҳияти”, “географик мухцт”, “географик жойлашув” ва бошқалар.); иқтисодий-географик (“жамиятни ҳудудий ташкил этиш”, “иқтисодий-географик районлаштириш”, “жамият ва иқтисодиётни ҳудудий ташкил этиш”); минтақавий тадқиқотлардан фойдаланиш фақат минтақавий тадқиқотлар билан чекланмайди (“капитал”, “давлат ҳудуди”, “мамлакат тури”, “чегаралар”, “дунёнинг сиёсий харитаси” ва бошқалар). Махсус терминларнинг фанга киритилиши қуйидаги талабларга жавоб бериши керак: тизимли (муддатлар яккаланмаслиги, балки терминология тизимида бўйсундирилиши керак); деривация (терминлар бошқа терминларни шакллантириш учун асос бўлиши керак); қисқартириш (муддатлар анид ва сигимли булиши керак); тўғри талаффуз этиш (терминлар талаффузда қулай бўлиши, нотўғри бирлашмаларга олиб келмаслиги керак); грамматик тўғрилиги (муддатлар давлат тили қоидалари ва қоидаларига мос келиши керак); ягоналик (туташ терминлар булмаслиги керак); эквивалентлик (бошқа тилда ўйиннинг мавжудлиги) [1, 2, 3, 4]. Географик ҳодисаларнинг турли жиҳатлари ва хусусиятлари, уларнинг ўзаро богликдиги, минтақавий тушунчалар ва терминларни акс эттириш концептуал ва терминологик тизимларни - умумий асосий тушунча билан ўзаро боғлиқ бўлган тушунчалар ва тегишли терминларни шакллантиради. Бундай тизимлар кўп миқёсли бўлиб, уларнинг курилиши иерархия принципи билан тавсифланади. Катта концептуал ва терминологик тизимлар энг муҳим, фундаментал иқтисодий ва географик тушунчалар асосида шаклланади: “қитъа”, “минтақа”, “мамлакат ҳудуди”, “иқтисодий ҳудуд”, “жой”. Муайян ҳудуднинг географик номи, терминологик мажмуаси турли ҳолатлардан кўриб чиқилиши мумкин: 1) географик ҳақиқатларга тегишли номланиши: тоғ, дарё, шаҳар, ботқоқ ва бошқалар; 2) вақт ва юзага келишининг асосланганлиги; 3) у ёки бу тилга мансублиги; XORAZM MA’MUN AKADEMIYASI AXBOROTNOMASI-5/2Q22 167 4) мазмуни ва этимологияси; 5) унинг морфологияси, чунки ном сўз керакли тил нормаларига риоя қилиш ва график қоидаларга бўйсуниш; 6) тилдан тилга ўтишда кўрсатишни илмий асослаш ва она тилида тўғри ёзилиши; 7) тарқалиш соҳалари номлаш, унинг кўчиш йўллари аниқлаштирил