По совершенствованию описания астрономических терминов в толковых словарях

Аннотация

The study of the semantic features of terms related to astronomy, as a separate microsystem of the Uzbek language, can provide important conclusions for lexicology. After all, our object of study is the collection of astronomical terms presented in TSUY. It is advisable to form criteria for the presence of a litter on the basis of a semantic description. Astr. some terms that should be covered are missed by researchers (eg astronomy, astrolabe). It seems that the semantic description of astronomical terms has practical significance. Key words: field dictionaries, litter, semantic description, lexicographic analysis, microsystem, encyclopedic elements, lexical-semantic paradigm, semantic analysis. Аннотация. Изучение семантических особенностей терминов, относящихся к астрономии, как отдельной микросистемы узбекского языка, может дать важные выводы для лексикологии. В конце концов, наш объект исследования — это совокупность астрономических терминов, представленных в TSUY. Критерии наличия пометы целесообразно формировать на основе семантического описания. Астр. некоторые термины, которые должны быть охвачены, упущены исследователями (например, астрономия, астролябия). Представляется, что семантическое описание астрономических терминов имеет практическое значение. 712 “Arab tili globallashuv davrida: innovatsion yondoshuvlar va o‘qitish metodikasi” mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman Ключевые слова: полевые словари, помета, семантическое описание, лексикографический анализ, микросистема, энциклопедические элементы, лексико-семантическая парадигма, семантический анализ. KIRISH. Dunyo tilshunosligida, xususan, o‘zbek tilshunosligida ham, xilma- xil terminologik lug‘atlar yaratilmoqda. Ularni fan va sohalarga tadbiq etishga bag‘ishlangan monografiya va risolalar nashr etildi, ko‘plab dissertatsiyalar himoya qilindi. Ilmiy va ilmiy-ommabop maqolalar chop etildi. Bu ishlar o‘zbek tili terminologiyasining nazariy va amaliy masalalarini yechish uchun poydevor hisoblanadi. Muayyan tilning terminologik tizimlarini, shuningdek, tilning umumiy boyligini ko‘rsatib beruvchi izohli lug‘atlar har qanday tilshunoslik uchun bu boradagi eng yirik amaliy tadqiqotlardir. Izohli lug‘atlarning tarkibiy yondashuvi olingan so‘zlarni semantik tahlil qilishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Bu mazkur lingvistik elementlarni tavsiflash va tushunish uchun aniq asos yaratadi. Tahlil jarayonida lingvistik jarayon o‘zgarishlarga uchraydi, ammo sinonimiya va antonimiya kabi leksiko-semantik paradigma doirasidagi so‘zlar o‘rtasidagi munosabatlarni o‘rganish tilshunoslik sohasida qoladi. Bu sinonim yoki antonim ta’riflarni shakllantirishga olib keladi, ularni qo‘llash holatlari va shartlarini izohlaydigan ko‘rsatmalar bilan birga keladi. Maxsus va ensiklopedik lug‘atlar uchun tavsifning boshlang‘ich nuqtasi tushuncha (mazmun rejasi), fikrning belgida moddiylashtirilgan ma’lum bir diskret birligidir. Bunda maxsus lug‘atda maxsus bilimlarning tuzilishi (terminologiya doirasida) va shunga mos ravishda atamalar tizimi lug‘atni tavsiflash va atamani aniqlash uchun tavsiflash ob’yektini tashkil etadi. Ensiklopedik lug‘atlarda ikkita jihat mavjud: ulardan biri (o‘ziga xos ta’rif) u atamalar tizimi nazorati ostida qurilgan, ikkinchisi (kognitiv) ensiklopedik elementlarga asoslangan bilim. METODOLOGIYA. Asosiy lug‘at ta’rifi va so‘zlarning real ob’yektlar hamda kognitiv natijalar bilan o‘zaro bog‘liqligiga asoslangan ma’nosi turlicha bo‘ladi. Leksik-semantik munosabatlar asosida tashkil etilgan tematik qatorlar va so‘zlar sinflariga tegishli so‘zlarni aniqlash uchun turli xil qurilish usullari qo‘llaniladi. Biroq, bu usullar ushbu sinflar uchun ta’riflarning turlarini aniqlamaydi va tavsiflovchi talqinlardan foydalanishni belgilash bilan cheklanadi. Ta’riflarning tizim turlari turli xil materiallar tufayli lug‘at tavsifining bevosita tajribasi asosida ishlab chiqilgan. Leksikografik amaliyotni tahlil qilish va lug‘atlarda amalda qo‘llaniladigan ta’riflarning turlarini nazariy asoslash zamonaviy izohli lug‘atlardagi konseptual bo‘shliqlarni bartaraf etish yondashuvlaridan biridir. Umumiy izohli lug‘atda atamani aniqlash usullari va ular bilan bog‘liq holda yuzaga keladigan leksikografik qiyinchiliklar ilmiy adabiyotlarda bir necha bor muhokama qilingan. Akademik L.V.Shcherba, A.A.Shaxmatov, X.Kasares, V.Doroshevski va boshqa olimlar bu borada o‘z mulohazalarini bildirib o‘tganlar va leksikografik tajribalaridan ma’lumotlarni taqdim etganlar. 713 “Arab tili globallashuv davrida: innovatsion yondoshuvlar va o‘qitish metodikasi” mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman Ta’riflarning mantiqiy, tasniflovchi turlarida umumlashtiruvchi so‘zlar determinant so‘zlar (asbob, vosita, qurilma, kiyim-kechak, poyabzal, mebel, hayvonlar, o‘simliklar va boshqalar.) deb ataladi. Va bunday determinantlarning hisobi semantik tahlilning eng muhim yordamchi prosedurasi hisoblanadi. Izohli lug‘at tuzishda terminlarni ajratish va izohlash masalasida jahon tajribasini o‘rganish