O zbek va ingliz adabiyotida insonparvarlik g‘oyasining tarbiyaga bo‘lgan ta’siri

Аннотация

— This article delves into the paradigm of linguoculturology, emerging in the late 20th century as a distinct field of study, focusing on the interconnection between language, culture, and human psychology. It highlights the foundational theories of scholars such as V. von Humboldt, A. Potebnya, L. Vaysgerber, and A. Veybitskaya, whose works contributed significantly to shaping linguoculturology as a discipline. Keywords— Linguistics, humanism, materialism, property, wealth, education, psychology, individuality, society, relations. Aннотация. В данной статье рассматривается парадигма лингвокультурологии, возникшая в конце 20-го века как отдельная область исследований, фокусирующаяся на взаимосвязи между языком, культурой и психологией человека. В ней освещены основополагающие теории таких учёных, как В. Гумбольдт, А. Потебня, Л. Вайсгербер, А. Вейбицкая, труды которых внесли значительный вклад в формирование лингвокультурологии как дисциплины. Ключевые слова: Языкознание, гуманизм, материализм, собственность, богатство, образование, психология, индивидуальность, общество, отношения. Kalit so‘zlar: Lingvokulturologiya, insonparvarlik, materializm, mulk, boylik, tarbiya, psixologiya, individuallik, jamiyat, munosabatlar. 1. KIRISH Lingvokulturologiya tilshunoslikning paradigmalaridan biri bo‘lib, 20 asrning oxirgi choragida shakllana boshladi va u fanlararo, ya’ni til va madaniyatning o‘zaro bog‘liqligini, madaniyatning til orqali aks ettirilishini o‘rganuvchi alohida fan sifatida qabul qilindi. Lingvokulturologiyaning shakllanishi haqida gap ketganda, deyarli barcha tadqiqotchilar bu nazariyaning ildizi V. fon Gumboldtga borib taqalishini ta’kidlaydilar. V.fon Gumboldt “har bir tilda individuallik tafovutlar birligi ekanligini ta’kidlagan. 2. ASOSIY QISM Avvalo, individuallik har bir tilning boshqalardan farq qilishida va bu ayni paytda shartli bir xillikni namoyon qiladi”. Mashhur tilshunos olim A. Potebnyaning “Fikr va til”, strukturaviy semantikaning asoschilaridan biri bo‘lmish L. Vaysgerber, A. Vejbitskayaning “Til. Madaniyat. Idrok.”, “Semantik universallar va tillarning tavsifi” kabi ilmiy izlanishlari, fikr va mulohazalari ushbu sohani shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etdi. Lingvokulturologiyaning o‘ziga xosligi shundaki, unda madaniyat, til, psixologiya bir birini to‘ldirib boradi va eng muhimi bu sohalarni chuqur tadqiq qiladi. Lingvokulturologiya hali boshqa sohalar kabi o‘ziga xos izlanish chegaralarini, maqsad, vazifa, nazariy platformasini, metodologiyasini va izlanish metodlarini mukammal ishlab chiqqan emas. Bu borada hali qilinadigan ishlar juda ko‘p. Ammo lingvokulturologiyaning obyekti bugungi kunda aniqlangan bo‘lib, bu “til” va “madaniyat” hisoblanadi. Ushbu maqolada biz O‘zbek va Ingliz adabiyotida insonparvarlik g‘oyasining tarbiyaga bo‘lgan ta’sirini Jon Galsuorsining “Mulkdor” va O‘tkir Hoshimovnig “Nur borki soya bor asari” misolida ko‘rib chiqmoqchimiz. “Mulkdor” asarida insonparvarlik tushunchasi personajlarning o‘zaro munosabatlari, ularning jamiyat tomonidan kutilayotgan harakatlari bilan kurash, materializmning insoniy munosabatlarga ta’siri orqali o‘rganiladi. Romandagi insonparvarlik tushunchasining ba’zi jihatlari ahamiyat beradigan bo‘lsak, bunda Forsaytlar oilasida materializmning noinsoniy ta'sirini ko‘rishimiz mumkin. Forsayt oilasida mulk va boylikka intilish ko‘pincha insoniy his-tuyg‘ular va aloqalardan ustun turadi. “Bu oila a'zolari sentimentallik bilan ajralib turmagan. Forsaytlar tomonidan zabt etilgan ulkan London barchasini yutib yuborgan - bu haqiqatan ham his-tuyg‘ularga vaqt qoldirarmikan?”. Soms Forsayt, markaziy qahramon bo‘lib, moddiy narsalarga berilib ketgan odam www.samdchti.uz 27 RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR DAVRIDA TARJIMASHUNOSLIK VA LINGVISTIKA: ZAMONAVIY YONDASHUVLAR TADQIQI” nomli ilmiy maqolalar to‘plami May – 2024 sifatida tasvirlangan va uning munosabatlari ko‘pincha moliyaviy muvaffaqiyatga e'tibor qaratganligi sababli taranglashadi. Materializmga bo‘lgan bunday urg‘uni g‘ayriinsoniy deb hisoblash mumkin, chunki qahramonlar o‘zlarining va boshqalarning farovonligidan ko‘ra mulkni birinchi o‘ringa qo‘yishadi. “Mulkdor”da materializmning insonparvarlika ta’siri sifatida Soms Forsaytning Irenga uylanishi tasvirini topish mumkin. Soms mulkni hamma narsadan ustun qo‘yadigan odam sifatida tasvirlangan va bu munosabat uning Irene bilan munosabatlari dinamikasiga sezilarli ta'sir ko‘rsatadi. Soms Irenni mulk sifatida ko‘radi, uning maqomini oshiradigan va muvaffaqiyatli nikohning ijtimoiy umidlarini bajaradi. Misol uchun: “Odamga bu chuqur, boy ohangdagi dasturxondan, yulduzlardek miltillovchi bu nafis atirgul barglaridan, yoqut bilan yaltirab turgan stakanlardan va nafis kumushdan tayyorlangan taomlardan go‘zalroq narsa ega bo‘lishi mumkinmi? Erkakning stolida o‘tirgan bu ayoldan go‘zalroq narsaga ega bo‘lish mumkinmi?”. U unga chuqur hissiy bog‘liqlik tufayli emas, balki ijtimoiy mavqei va tashqi ko‘rinishi nuqtai nazaridan mos keladigan tengdosh hiso