Tarjimada konseptlarni konversiv usulda ifodalashning pragmatik asoslari:antroposentrik yondashu v

Аннотация

— This article analyzes the linguistic and cultural aspects of the translation of converse verbs. Converse verbs are defined as linguistic units with opposite meanings. It is based on the fact that the main problem that arises in the translation of converse verbs in achieving equivalence is the implicit transfer of cultural information. It has been shown that the use of various transformational actions in translation, such as the converse method, is a way to preserve the essence of cultural information in the translated language. Annotatsiya— Ushbu maqolada konversiv fe’llar tarjimasining lingvokulturologik jihatlari tahlil qilingan. Konversiv fe’llarga o’zaro aloqador qarama-qarshi ma’noli til birliklari sifatida ta’rif berilgan. Конверсивлар таржимасида муқобилликка эришишда вужудга келадиган асосий муаммо маданий ахборотнинг имплицит берилиши ekanligi asoslangan. Tarjimada konversiv usul kabi turli transformatsion amallarni qo’llash madaniy axborot mohiyatini tarjima tilida saqlab qolishning bir usuli ekanligi ko’rsatib o’tilgan. Kalit so’zlar – konversiv fe’l, o’zaro aloqador qarama-qarshi munosabat, implisit ma’no, lingvokulturologik jihat, madaniy axborot, tarjima transformatsiyasi. 1. KIRISH Конверсив хусусиятга эга феьлларнинг лингвокультурологик жиҳати қариндошликкa хос муносабатларни ифодаловчи феьлларнинг қўлланилишида яққол намоён бўлади. Лингвокультурология маданиятнинг тилда акс этиши экан у, албатта, кишининг нутқий фаолиятига таъсир этади. Натижада, баъзан, қўпол, ёқимсиз сўзларнинг ўрнига юмшоқроқ ва мулойимроқ эвфемизмлардан фойдаланишимизга тўғри келади. 2. ASOSIY QISM Конверсив сўзлар доирасида ҳам эвфемизларнинг учраши конверсивлик ҳодисасининг яна бир қиррасини намоён қилади. Қуйидаги жумлада туғмоқ – туғилмоқ конверсив сўзларининг ҳар иккала тилда эвфемизм дунёга келтирмоқ–дунёга келмоқ шаклида қўлланилганига гувоҳ бўламиз: Моҳирабонудан икки ўғил ва икки қиз дунёга келиб, тўнғучи Азизбек ... тўртинчиси бизнинг Зайнаб эди [А.Қодирий, 2019: 384]. Mohira Bonu had brought two sons and two daughters into the world the eldest son being Azizbek … and the fourth, our Zaynab [M. Reese, 2018: 392]. Ўзбек тилидаги конверсив бирликларнинг яна бир лингвокультурологик жиҳати - бу миллий-маданий хусусиятли сўзлар билан тил бирлиги ясалиши ҳолати, масалан, талоқ қилмоқ, кундош бўлмоқ, қуда бўлмоқ. ... балки бизга қуда бўлмоққа энг мувофиқ кишилар эди [А. Қодирий, 2019: 148]. I consider them both worthy of the title quda [M. Reese, 2018: 160]. Олим понсадбошилар: Юсуфбек ҳожига қуда бўлар эканмиз деб... Ўзбек ойим ҳам муомалани қудаларча қилди [А. Қодирий, 2019: 146]. Olim Ponsad’s family lavished attention on her, dignifying her position as quda to the renowned Yusufbek Hajji … Uzbek Oyim behaved as if they were already relatives, assuring her future in-laws [M. Reese, 2018: 157]. ... ўзларича бир жойга қудалашмоқчи бўладирлар. Қудалашиш учун уйларига келган совчи ва қуда хотинларнинг олдиларига келиб бетларига айтадир … [А. Қодирий, 2019: 387]. … attempting to bring about an engagement they found suitable. But, when … matchmakers, in-laws and wives all arrived at their house as their future relatives, she would approach them boldly, saying to their faces … [M. Reese, 2018: 394]. Тўрга Офтоб ойим ва Моҳира қудачалар ўлтурдилар [А. Қодирий, 2019: 176]. Oftob Oyim and Mohira – the female-in-laws – had taken the seats of honor [M. Reese, 2018: 348]. Андиша сўзининг ўзбек миллий концептлари доирасидаги аҳамияти ва бошқа концептлар (уят, шарм-ҳаё, юз-хотир, қўрқув, онг, қадрият, сабр-тоқат, иймон) билан алоқаси бир мунча кенг ва мураккаб. Андиша қилиш ҳолати нафақат www.samdchti.uz 7 RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR DAVRIDA TARJIMASHUNOSLIK VA LINGVISTIKA: ZAMONAVIY YONDASHUVLAR TADQIQI” nomli ilmiy maqolalar to‘plami May – 2024 кишининг индивидуал хусусиятлари, балки атроф-муҳит, дунёқараш, миллий менталитет билан ҳам боғлиқлиги жиҳатидан ўзига хослик касб этишлиги қуйидаги мисолларда ўз аксини топган: ... айниқса, бу гал қайин ота, қайин оналаридан андиша қилибдир [А. Қодирий, 2019: 178]. ... to a feeling of shame toward his in-laws [M. Reese, 2018: 188]. Мусурмонқул жанобидек бир баҳодирдан андиша қилмай унинг душманларини сарфароз айлаб дўстларини ғамгин қиладирлар [А. Қодирий, 2019: 126]. Paying no heed to the warrior, His Highness Musulmonqul, they make glad his enemies and mournful his friends [M. Reese, 2018: 136]. Андишанинг имон, диний эътиқодга боғлиқ жиҳати ҳам мавжудки ёмон сўздан тийилиш, жаҳлни жиловлай билиш, кучли нафратланиш ҳолатида бўлсада қаттиқ шарт-шароитларни талаб қилувчи талоқ қилмоқ каби бирликларни ишлатишдан четланиш ҳам катта сабр ва андишадан далолат беради. Бироқ қуйида Зайнабнинг қилмишидан Отабекнинг ўз жаҳлини тиёлмаслиги вазиятнинг ўта аянчлигидан далолат беради. Бироқ, таржимада талоқ сўзининг лингвокультурологик жиҳати сақланмаганига гувоҳ бўламиз: Кет Зайнаб, кет! Талоқсан, талоқ! [А. Қодирий, 2019: 405]. Go away Zaynab, go away! You are divorced, divorced! [M. Reese, 2018: 4