Kompyuter yordamida tarjima qilish yutug‘i va kamchiliklarining lingvistik tahlili

Аннотация

— This article analyzes the advantages and disadvantages of computer-aided translation. Different levels of linguistic analysis of machine translation, i.e. lexical, syntactic, semantic and pragmatic aspects are discussed. Keywords— machine translation, linguistic analysis, lexical analysis, syntactic analysis, semantic analysis, pragmatic analysis. Annotatsiya. Ushbu maqolada kompyuter yordamida tarjima qilishning yutuq va kamchiliklari tahlil qilingan. Mashina tarjimasi lingvistik tahlilining turli darajalari, ya’ni leksik, sintaktik, semantik va pragmatik jihatlar muhokm qilingan. Kalit so‘zlar: Mashina tarjimasi, lingvistik tahlil, leksik tahlil, sintaktik tahlil, semantik tahlil, pragmatik tahlil. 1. KIRISH Mashina tarjimasi kontekstida lingvistik tahlil matnning aniq va tabiiy tarjimasini osonlashtirish uchun asliyat va tarjima tillarining lingvistik xususiyatlari va tuzilmalarini o‘rganishni o‘z ichiga oladi. U lingvistik tahlilning turli darajalarini, jumladan leksik, sintaktik, semantik va pragmatik jihatlarni qamrab oladi 2. ASOSIY QISM Mashina tarjimasida lingvistik tahlilning umumiy ko‘rinishini quyidagicha talqin qilishimiz maqsadga muvofiq deb hisoblaymiz: 1. Leksik tahlil: Unsurlashtirish: keyingi tahlilni osonlashtirish uchun kiritilgan matnni alohida unsurlar (so‘zlar, birliklar)ga bo‘laklash. O‘zaklash: leksik o‘zgaruvchanlikni kamaytirish uchun so‘zlarni asosiy shakllariga (tub so‘zlarga) yoki yasama shakllariga me’yorlashtirish. So‘z turkumlariga ajratish: Kiritilgan matndagi har bir elementga grammatik toifalarni (otlar, fe’llar, sifatlar, qo‘shimchalar va boshqalar) belgilash. Nomlangan ob'ektlarni aniqlash: Tarjima paytida tegishli otlarni va ixtisoslashtirilgan terminologiyani saqlab qolish uchun nomlangan ob'ektlarni (odamlar, tashkilotlarning nomlari, joylashuvi, sanalari va boshqalar) aniqlash. 2. Sintaktik tahlil: Gaplarning grammatik tuzilishini tahlil qilish, so‘zlarning ma'noli iboralar va bo‘laklarni hosil qilish uchun qanday birikishini tushunish. Birikuvchanlikni tahlil qilish: Gapdagi so‘zlar orasidagi ierarxik munosabatlarni ifodalovchi tahlil shajarasini yaratish. Tobelikni tahlil qilish: Gapdagi so‘zlar orasidagi sintaktik bog‘liqlikni ifodalovchi qaramlik grafiklarini yaratish. 3. Semantik tahlil: Semantik vazifa: asosiy ma’noni olish uchun jumladagi so‘zlarning semantik rollarini, vazifalarini (masalan, agent, bemor, mavzu) aniqlash. Kontekstual ma’no: So‘zlarning to‘g‘ri ma'nosini ular paydo bo‘lgan kontekstga qarab aniqlash orqali leksik noaniqlikni hal qilish. Semantik ifoda: jumlalarning ma'nosini rasmiy semantik tuzilmalar (masalan, mantiqiy shakllar, semantik freymlar) yordamida ifodalash. 4. Pragmatik tahlil: Diskurs tahlili: Tarjimalar kontekstga mos kelishini va mo‘ljallangan ma’noni yetkazishini ta’minlash uchun matnning nutq tuzilishi va izchilligini tahlil qilish. Presuppozitsiya va majburiyat: tillarda pragmatik ma’noni saqlab qolish uchun jumlalar orasidagi yashirin taxminlar va mantiqiy munosabatlarni aniqlash. Nutq harakatlari: kommunikativ niyatlarni to‘g‘ri yetkazish uchun nutq harakatlarini (masalan, so‘rovlar, buyruqlar, tasdiqlar) va ularning ta'riflovchi kuchini tan olish. www.samdchti.uz 35 RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR DAVRIDA TARJIMASHUNOSLIK VA LINGVISTIKA: ZAMONAVIY YONDASHUVLAR TADQIQI” nomli ilmiy maqolalar to‘plami May – 2024 5. Lingvistik tahlil: Lingvistik jihatdan toʻgʻri tarjima qilish uchun asliyat va tarjima tillari (masalan, soʻz tartibi, grammatik tuzilmalar, idiomatik iboralar) oʻrtasidagi lingvistik farqlarni hisobga olish. O‘girish qoidalari: asliyat tilidagi lingvistik tuzilmalar tarjima tilidagi ekvivalent tuzilmalarga qanday aylantirilishini tartibga soluvchi lingvistik uzatish qoidalarini qo‘llash. Har tomonlama lingvistik tahlil o‘tkazish orqali mashina tarjimasi tizimlari nafaqat grammatik jihatdan to‘g‘ri, balki manba matnning semantik, pragmatik va stilistik jihatlarini ham saqlaydigan tarjimalarni yaratishi mumkin. Biroq, tabiiy tilning murakkabliklarini hal qilish mashina tarjimasida muhim muammo bo‘lib qolmoqda, bu esa kompyuter lingvistikasi sohasida doimiy tadqiqot va ishlanmalarni talab qiladi. Mashina tarjimasi so‘nggi yillarda sezilarli yutuqlarga erishdi, ammo u hali ham tarjimalarning sifati va aniqligiga ta'sir qilishi mumkin bo‘lgan bir qator kamchiliklarga duch kelmoqda. Mashina tarjimasining asosiy kamchiliklariga quyidagilar kiradi: Kontekstni to‘liq tushunmaslik: mashina tarjimasi tizimlari ko‘pincha matnning kengroq kontekstini tushunishda qiynaladi, bu esa tarjimada noaniqliklarga olib keladi. Ular to‘g‘ri tarjima qilish uchun kontekstli bilimni talab qiladigan noaniq iboralarni, idiomatik iboralarni, madaniy murojaatlarni va nozik til nuanslarini noto‘g‘ri talqin qilishlari mumkin. Morfologik jihatdan boy tillar bilan bog‘liq qiyinchilik: arab, fin va turk kabi morfologik boy tillar murakkab flektiv va derivativ morfologiyasi tufayli mashina tarjimasi tizimlari uchun qiyinchiliklar tug‘diradi. Ushbu tillar s