MARKAZIY OSIYO MAMLAKATLARIDA MAVJUD ENERGETIK IMKONIYATLAR VA ULARNING QAYTA TIKLANUVCHI ENERGIYA MANBALARINI RIVOJLANTIRISH LOYIHALARI XUSUSIDA

Аннотация

This article analyzes the energy industry and renewable electricity development projects of four Central Asian countries - Kazakhstan, Uzbekistan, Kyrgyzstan and Tajikistan - which are part of the unified energy system of the region. The largest projects in the industry are considered taking into account the geographical features of Central Asia. Key words: electric power industry, Central Asia, renewable energy sources, Nuclear power plants, Wind power plants, Thermal power plants, Hydroelectric power plants, hydrocarbon resources. О СУЩЕСТВУЮЩИХ ЭНЕРГЕТИЧЕСКИХ ВОЗМОЖНОСТЯХ СТРАН ЦЕНТРАЛЬНОЙ АЗИИ И ИХ ПРОЕКТАХ ПО РАЗВИТИЮ ВОЗОБНОВЛЯЕМЫХ ИСТОЧНИКОВ ЭНЕРГИИ Аннотация. В статье анализируются проекты развития энергетики и возобновляемой энергетики четырех стран Центральной Азии – Казахстана, Узбекистана, Кыргызстана и Таджикистана – входящих в единую энергетическую систему региона. Крупнейшие проекты в отрасли рассматриваются с учетом географических особенностей Центральной Азии. Ключевые слова: электроэнергетика, Центральная Азия, возобновляемые источники энергии, Атомные электростанции, Ветряные электростанции, Тепловые электростанции, Гидроэлектростанции, углеводородные ресурсы. 1.Kirish Markaziy Osiyo xilma-xil energiya manbalariga ega bo’lib, ushbu energiya manbalari tabiiy ravishda mintaqa bo’ylab notekis taqsimlangan. Mintaqadagi har bir mamlakat qayta tiklanadigan energiya manbalarining turlicha to‘plamiga ega. Biroq gaz ishlab chiqarishga tayanadigan Turkmaniston bundan mustasnodir. Markaziy Osiyoning barcha mamlakatlarida qayta tiklanadigan energetikani rivojlantirish bo’yicha rejalar ishlab chiqilib, bu yo’nalishlarda amaliy harakatlar boshlab yuborilgan. Ushbu maqola mintaqadagi to'rtta mamlakat O’zbekiston, 6 30 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Qozog’iston, Tojikiston va Qirg’izistonda qayta tiklanadigan elektr energiyasini rivojlantirish rejalari haqida ma’lumot beradi. 2023 yil holatiga ko‘ra, qayta tiklanadigan energiya manbalarining elektr energiyasi ishlab chiqarishdagi ulushi bo‘yicha Qirg‘iziston va Tojikiston nafaqat Markaziy Osiyoda, balki butun sobiq ittifoq hududida yetakchilik qilmoqda. 2024 yilga kelib qayta tiklanuvchi energiya manbalarining (birinchi navbatda gidroenergetika) ulushi Qirg‘izistonda 87 foizni, Tojikistonda esa 92 foizni tashkil etadi. Qozog'iston va O'zbekiston ularga nisbatan bu ko'rsatkich bo'yicha sezilarli ortda qolmoqda. Solishtirish uchun Qozog’istonda qayta tiklanadigan energiya manbalarining ulushi 11foiz, O’zbekistonda 8 foizga teng. Bu ikki mamlakat energetika resurslarining asosini uglevodorod energetika resurslari tashkil etishi bilan farq qiladi. Lekin, O’zbekiston va Qozog’iston ham qayta tiklanadigan energiya manbalaridan foydalanish imkoniyatiga ega va bundan manfaatdordir. O'zbekiston elektr energiyasini iste'mol qilishning potentsial o'sishini hisobga olgan holda, mamlakatda ishlab chiqarilgan deyarli barcha uglevodorodlarni iste'mol qiladi. 1-jadval. O‘zbekistonda 2023 yilda uglevodorod energiya resurslarini ishlab chiqarish, iste’mol qilish, import va eksport qilish. Neft, million Tabiiy gaz, milliard ko'mir, million Indeks - tonna kubometr tonna Ishlab chiqarish 8,07 33,2 12,5 Import 1,3 5,8 2,7 eksporti 1,97 6,0 - Iste’mol 6,8 27,4 9,8 Qozog'iston esa neft va ko'mirga boy bo’lgani holda ushbu energiya resurslariga nisbatan tanqislikka duch kelmaydi. Shunga qaramasdan tabiiy resurslarning cheklanganligini hisobga olib Qozog’iston Respublikasi 2060 yilgacha uglerod neytralligiga erishish strategiyasini ishlab chiqqan. Strategiyaga ko’ra 2060 yilga kelib, mamlakat elektr stansiyalarining o’rnatilgan quvvatlari tarkibida qayta tiklanadigan energiya manbalarining ulushini 83 foizga oshirishni reja qilgan. Qirg’iziston elektr energiya sohasida asosan gidroenergetikaga tayanadi. Bugungi kunda mamlakatda elektr energiyasi tanqisligi kuzatilmoqda va bu mamlakatning yildan yilgi import hajmini oshirish, eksport hajmini qisqartirishga sabab bo’lmoqda (2-jadval). Qirg‘iziston gidroenergetik salohiyatini yanada oshirish uchun tabiiy imkoniyatlarga ega va yaqin kelajakda yangi gidroenergetika inshootlarini qurish va mavjudlarini foydali ish koeffitsiyentini oshirish orqali qo‘shni davlatlarga elektr energiyasini eksport qilish imkoniyatiga ega bo’lishi mumkin. 2-jadval. Qirg'izistondan elektr energiyasi eksporti va importi, million kVt/soat Ko’rsatkich 2018 2019 2020 2021 2022 2023 ma’lumot Import - - 115,1 1 102,4 1 449,2 yo’q ma’lumot Eksport 1 142,9 1 434,9 1 123,4 547,9 482,1 yo’q Manba – Qirg‘iziston Respublikasi Milliy statistika qo‘mitasi 6 31 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Tojikistonda elektr energetikasi tuzilmasi Qirg’iziston energetika tuzilmasiga o’xshash, ammo Tojikistonda elektr energiyasi tanqisligi sezilmaydi (3-jadval). Tojikiston hukumati birinch