ФАРИДУДДИН АТТОРНИНГ ФОРС ТИЛИДА БИТИЛГАН «ПАНДНОМА» АСАРИДА ТАРБИЯ МАСАЛАСИ

Аннотация

The article discusses the issue of ethics in the work "Pandnoma". This work, written in Persian, is distinguished by the fact that it focuses on the issue of education. Key words: manners, education, bad behavior, lies and gossip, clean. ПРОБЛЕМА ОБРАЗОВАНИЯ В ПРОИЗВЕДЕНИИ ФАРИДУДДИНА АТТАРА «ПАНДНОМА», НАПИСАННОМ НА ПЕРСИДСКОМ ЯЗЫКЕ. Аннотация. В статье рассматривается проблема этики в произведении «Панднома». Эта работа, написанная на персидском языке, отличается тем, что в ней основное внимание уделяется вопросу образования. Ключевые слова: манеры, воспитание, плохое поведение, ложь и сплетни, чистоплотность. Маълумки, халқимиз азал-азалдан одоб-охлоқ масаласига жиддий эътибор қаратиб келган. Аждодларимиз ҳатто яқин тарихда ҳам бу масалани эътиборсиз қолдирмаган. Оила даврасида, таълим муассасаларида улуғ алломаларнинг одоб-ахлоққа доир асарлари ўқитилган ва ўргатилган. Халқимиз узоқ йиллардан буён фойдаланиб, ўқиб-ўрганиб келаётган ана шундай асарлардан бири Фаридуддин Атторнинг форс тилида битилган «Панднома» асаридир. Асарни ўқиб ўрганар экансиз, унинг бошдан оёқ ота-боболаримиз бизга ўргатиб келган одоб-ахлоқ меъёрларидан иборат эканлигини кўрасиз. Қуйида келтириладиган мисоллар бунинг исботи десак муболаға эмас. Муаллиф одобсизлик кишининг обрўйи тўкилишига сабаб бўлиши ҳақида шундай битади: بدا دوبن ارک ره مدرم شیپ بجع دوبن وربآ دزیرب رگ Пеши мардум ҳаркиро набувад адаб, Гар бирезад обрў набувад ажаб. Яъни, кимки одамларнинг олдида одобсизлик қилса ва унинг обрўйи тўкилса, бундан ажабланмаслик керак. Агар бу оламда сенга обрў керак бўлса, ё одобдан, ё яхши хулқдан топасан. Ёмон хулқ инсоннинг обрўсини туширгани каби, гўзал хулқ кишининг қадр-қиммати ва даражасини кўратади. Инсоннинг юриш-туриши, ўзини тутиши ва шу каби бир қатор ҳолатларда ҳаддан ошиши обрўсизланишига сабаб бўлади. Масалан, овозни баландлатиб, 6 27 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ ҳаддан ортиқ кўп кулиш беодобликдир. Айниқса бу жамоат жойларида бўлса жуда хунук ҳолат ҳисобланади. Бу хусусда мутафаккир бобомиз Алишер Навоий шундай битган эдилар: Тарки адабдин бири кулгу дурур, Кулгу адаб таркиға белги дурур. Қаҳқаҳадин кабк наво келтуруб, Бошига ул кулгу бало келтуруб. Яъни, ҳаддидан ошган кулгу одобнинг таркига сабаб бўлар экан. Худди кабк – каклик қаҳқаҳа отиб сайраши оқибатида овчининг тузоғига тушганидек, инсон одоб тарки туфайли турли балоларга гирифтор бўлиши мумкин. Асарнинг «Дар баёни мавъиза гўянд» («Мавъиза баёнида айтадилар») мавзусидаги насиҳатида шундай келади: بدا اب نکوخ شاب عضاوت اب بلط ارناراکزیهرپ تبحص شاب رازآ مک یوج یراب درب شاف وت مان ناهج رد ددرگ هکات Бо тавозеъ бош, хў кун боадаб, Суҳбати парҳезгоронро талаб. Бурдбори жўй, кам озор бош, Токи гардад дар жаҳон номи ту фош. Яъни, эй инсон, тавозеъли бўл, хулқингни одоб билан зийнатла ва тақводорлар билан суҳбат қур. Сабрли бўлишга ҳаракат қилгин ва озорсиз бўл, токи сенинг номинг ҳам оламга тарқалсин. Дарҳақиқат, гўзал хулқ инсонга безак бўлиб, унинг зоҳирий ва ботиний оламини зийнатлайди, ёмон хулқ эса аксинча, инсонга нуқсон бўлиб, унинг обрў-эътиборига зиён етказади. Хулқи гўзал инсонлар жамиятда ҳурмат ва эътибор топгани каби, бадхулқ кимсалар хор ва беқадрдирлар. Одоб ва ҳаё эса одамларни ножўя ишлардан сақловчи бир қалқон, ҳимоячидир. Бошқа бир ўринда одобсизлик, кишиларни ранжитишнинг ёмон оқибатлари хусусида шундай келтирилади: نکم یرازآ لد دصق رسپ یا نکم یرازیب شیوخ یادخ زا رسپ یا ناجنرم ارسک رطاخ رسپ یا ناج رب مخز یدروخن رو Эй писар, қасди дилозори макун, Аз Худойи хеш безори макун. Хотири касро маранжон эй писар, Вар нахўрди захм бар жон эй писар. Яъни, эй ўғил, дилозорликни қасд қилма! Агар сен ўз қўполлигинг, ножўя амаллааринг билан кишаларга озор бериб, уларнинг кўнглини қолдирсанг, Ҳақ таоло 6 28 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ сендан безор бўлади. Эй ўғил, бировнинг кўнглини, қалбини ранжитмагин. Тағин бу ишингдан ўз жонингга жароҳат етиб қолмасин. Жумладан, инсоннинг обрўйини туширадиган тил иллатлардан бири ёлғончилик ҳақида шундай дейилади: نابز تبیغ زا بذک زا راد کاپ نایز رد دتفین تنامیا هکات Пок дор аз кизбу аз ғайбат забон, Токи иймонад наяфтад дар зиён. Яъни, тилни ёлғон ва ғийбатдан пок сақлагинки, токи бу ёмон иллатлардан иймонингга зиён етмасин. Инсонлар дўстлик, осойишталик, тотувлик ва муҳаббат оғушида яшашлари лозим. Одамлар орасидаги дўстлик, самимият ва қардошлик ришталарини барбод қилиб, унинг ўрнига гина-кудурат ва душманликни рўёбга чиқарадиган энг ёмон тил офатлари ёлғончилик ва ғийбатдир. Ғийбатдан, чақимчиликдан, ёлғондан ҳамда кишиларни ранжитадиган ножўя ва ёмон сўзлардан сақланиш лозим, чунки бу иллатлар одоб-ахлоқ меъёрларига зиддир. Биз Фаридуддин Атторнинг мазкур асарини ўқир эканмиз, у бошдан оёқ панду насиҳатлардан, одоб-ахлоқ меъёрларидан иборат эканлигига гувоҳ бўламиз.