SHIMOLIY AFG’ONISTON O‘ZBEK SHEVALARIDA QO‘LLANADIGAN MAQOLLARNING SEMANTIK-STRUKTUR TAHLILI.

Аннотация

In this article, the folk proverbs used in the oral communication of the Uzbeks of Northern Afghanistan were analyzed, their similarities and differences were compared with paremiological units of representatives of other nationalities living in this region, and their semantic-structural features were studied. Key words: proverb, lexical, semantic, bright, polished, nature, wisdom, experience. СЕМАНТИКО-СТРУКТУРНЫЙ АНАЛИЗ ПОСЛОВИЙ, ИСПОЛЬЗУЕМЫХ В УЗБЕКСКИХ ДИАЛЕКТАХ СЕВЕРНОГО АФГАНИСТАНА. Аннотация. В данной статье проанализированы народные пословицы, используемые в устном общении узбеков Северного Афганистана, сопоставлены их сходства и различия с паремиологическими единицами представителей других народностей, проживающих в этом регионе, а также изучены их семантико-структурные особенности. Ключевые слова: пословица, лексическая, смысловая, яркая, отполированная, природа, мудрость, опыт. Maqol O‘zbek xalq og’zaki ijodining qadimgi ommaviy janrlaridan biri bo‘lib,ular xalqning dunyo qarashi jamiyatda bo‘lgan munosabati,va axloqiy jihatlaridan o‘z ifodasini topgan. Uning yaratilishi va sayqal topishida insonlarning juda katta hunari, mehnati va iqtidori sarflangan. Xalq donoligining yorqin ifodasi bo‘lgan maqollar jamiyat va tabiyat hodisalariga nisbatan bo‘lgan insonlarning munosabati tufayli saqlanib kelmoqda. Shu o‘rinda aytishimiz mumkinki maqol, kichkina jumladan iborat bo‘lsada u ming so‘zdan ko‘proq narsani aytishi mumkin.axloq, haqiqat,donolik,do‘stlik kabi hikmatlar yordamida ulug’lanadigan qadriyatlardir. Ayni holda O‘zbek tili vakillari o‘ziga xos qobiliyat,tafakkur,adabiyot va madaniyatlarini ifodalaydigan qisimlardir. Shu jumladan Turkiy xalqlarning maqollaridan namunalar dastlab maqol Koshgʻariyning "Devonul lugʻotit turk" asarida keltirilgan. Bu maqollarning bir qanchasi hozir ham Oʻzbek xalqi orasida turli variantlarda ishlatiladi. Shuningdek, maqol Koshgʻariy asarida "Kishi olasi ichtin, yilqi olasi tashtin"; "Odam olasi ichida, mol olasi tashqarida” deb keltiradi. 5 29 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Xuddi shu kabi Shimoliy Afg’oniston O‘zbeklari o‘rtasida ishlatiladigan maqollar ham azaldan buyon xalq uchun xizmat qilib kelmoqda. Bu til sohiblari asrlar o‘tib o‘z hayoti hamda ta’limiy tajribalari asosida avloddan-avlodga o‘tib kelayotgan sof hikmatdir. Ular jamiyatning to‘plangan bilim tajribalarini aks ettirib, va xatti- harakatlar,qaror qabul qilish ijtimoiy o‘zaro munosabatlar uchun qo‘llanma bo‘lib vazifa bajaradi. Shunday bo‘lsa,quyidagi misollarni ko‘rishimiz mumkin. Bilganga o‘yin, bilmaganga qiyin. Bilgan tajribali shaxs uchun har bir ish o‘yin kabi oson.bilmagan shaxsga esa juda qiyin,uning uchun mashaqatli bo‘lib ko‘rinadi degan ma’noga nisbatan ishlatiladi. Bilmagan ayb, so‘ragan ayb emas.)سمیا بیع نگ هروس بیع نگملیب( kishiki g’ururlanib bilaman deb bilmasa ayb,sharmandalikdir,ammo biror kishi bilmagan narsasini so‘rab olsa hechqisi yo‘q degan na’noda ishlatiladi. Ilmga amal qilmagan mullo emas. Ilm o‘rganib unga amal qilmasa foydasiz,boshqalarga o‘rgatib o‘zi amal qilmagan bilimdon bo‘laolmaydi degan ma’noga ishlatiladi. Kishining husniga baho berma, aqliga baho ber. Har bir kishining tashqi ko‘rinishiga emas,balki fikirlash doirasiga,amaliga,gaplarining ijobiyligiga baho berish maqsadiga ishlatiladi. Ko‘p yurganga ergashma, ko‘p bilganga ergash. Kuchalarga har xil yurgan odamga qo‘shilmslik,hayotni tajriba qilgan,dunyo ko‘rgan , shaxsga qo‘shilish va unga hamroh bo‘lishlik maqsadiga nisbatan ishlatiladi. Aytgan joyga erinma, aytmagan joyga ko‘rinma. Chaqirilgan to‘y marosimlarga erinmasdan borish,taklifni qabul qilish.ammo xabar qilinmagan joylarga bormaslik,o‘zini qadrsiz qilmaslik ma’nolariga nisbatan qo‘llaniladi. Minnatli asaldan, minnatsiz kasal yaxshi. Birovning minnatli oshidan o‘zinning qattiq noning yaxshi degan ma’noni ahglatadi. Xotin oldim boziy bilan, ishu kuchim qoziy bilan. Xotin olishni o‘yin deb e’tiborsizlik qilgan kishining janjalga qolishi,befarq bo‘lishi sabab uning har kun qiladigan ishi sud bilan bo‘lib qolishiga nisbatan ishlatiladi. Har qancha bilsang ham boshing bilan mashvarat qil. Odam qanchalik dono bo‘lsa ham miyasi bilan fikirlab ish qilmasa xato qiladi,o‘ylamasdan ish qilmaslikka nisbatan ishlatiladi. Daraxdan meva olaman desang, nihalligidan parvarish qil. Farzandni kelajagi yaxshi, tarbiyali va jamiyatga manfaatli bo‘lishi uchun bolaligidan yaxshilab tarbiyalash kerak degan ma’noga ishlatiladi.1 Shu opamga shu yiznam. Ikki kishi bir-biriga nisbatan mos tushishi, odat, fe’llari o‘xshashlikka nisbatan qo‘llanadi. Har kallada bir xayol.)لایخریب هد هللکره( Har kim o‘ziga xo‘jayin bo‘lishi,o‘z bilarman,o‘z fikriga ish qiiladigan shaxshlarga nisbatan ishlatiladi. Ko‘r ko‘rni qarong’uga topar. Yaxshi odam yaxshilar bilan do‘st bo‘lar,yomon odam yomonlarga uchrashar degan ma’nolarga ishlatiladi. Yil qattiq kelsa hukiz hukizdan ko‘radi. Kutilgan biror is