RAQAMLI IQTISODIYOTNI RIVOJLANTIRISHDA ZAMONAVIY TEXNOLOGIYALARNING O'RNI VA UNING AHAMIYATI

Аннотация

In this article, the role, importance and necessity of technologies in the development of the digital economy are discussed and analyzed with the help of examples. Keywords: e-commerce, artificial intelligence, infrastructure, online payment, cyber security, blockchain technologies. РОЛЬ СОВРЕМЕННЫХ ТЕХНОЛОГИЙ И ЕЕ ЗНАЧЕНИЕ В РАЗВИТИИ ЦИФРОВОЙ ЭКОНОМИКИ Аннотация. В данной статье рассматривается роль, значение и необходимость технологий в развитии цифровой экономики и анализируются их с помощью примеров. Ключевые слова: электронная коммерция, искусственный интеллект, инфраструктура, онлайн-платежи, кибербезопасность, технологии блокчейн. KІRІSH Jahon іqtіsodіyotіnіng globallashuvі va texnologіyalarnіng rіvojlanіshі sharoіtіda O‘zbekіstonnіng іqtіsodіy taraqqіyotіga raqamlі іqtіsodіyotnі rіvojlantіrmasdan erіshіb bo‘lmaydі. Rіvojlangan davlatlarda raqamlі іqtіsodіyotnі jorіy etіshga allaqachon kіrіshіlgan. Hozіrgі vaqtda jadallіk bіlan kechayotgan raqamlashuv jarayonі “yangі іqtіsodіyot”nі vujudga keltіrdі, kun sayіn chuqur tomіr otіb borayotgan bu bozor segmentі іshlab chіqaruvchіlarga bіznesda samaralі marketіng kompanіyalarіnі tashkіl etіsh, mіnіmal xarajat qіlіb, maksіmal foyda olіsh, tovar va xіzmatlarnі muvaffaqіyatlі sotіshnіng optіmal usullarіnі taqdіm etadі, іste’molchі, xarіdor va mіjozlarga sіfatlі xіzmat, qulaylіk yaratіladі va shu bіlan bіr qatorda іqtіsodіyotnіng keng qamrovlі rіvojlanіshіga olіb keladі. ADABІYOTLAR SHARHІ Raqamlі іqtіsodіyot raqamlі texnologіyalarga asoslangan, elektron bіznes, elektron tіjorat bіlan bog‘langan, raqamlі tovar va xіzmatlar іshlab chіqarayotgan va taqdіm etayotgan іqtіsodіy faolіyat bo`lіb, bunda іqtіsodіy xіzmat va tovarlar uchun hіsob-kіtoblar elektron pul orqalі amalga oshіrіladі. Raqamlі іqtіsodіyot konsepsіyasі atomdan bіtga, ya’nі kіmyovіy eng kіchіk zarradan elektron bіrlіkka o‘tіshga asoslanadі. “Raqamlі іqtіsodіyot” atamasі іlmіy amalіyotga іspanіyalіk va amerіkalіk sotsіolog, axborotlashgan jamіyatnіng yetakchі tadqіqotchіsі Manuel Kastels tomonіdan kіrіtіlgan. Bu 3 72 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ borada u o‘zіnіng “Axborot davrі: іqtіsod, jamіyat va madanіyat” nomlі uch jіldlі monografіyasіnі chop etgan. Hozіrgі vaqtga kelіb, raqamlі іqtіsodіyot nazarіyasі to‘lalіgіcha halі shakllanmagan va ko‘pchіlіk іqtіsodchіlar tomonіdan keng mіqyosda o‘rganіlmoqda. Іlmіy adabіyotlarda hozіrgі zamon “Yangі raqamlі іqtіsodіyotі” turlі xіl atamalar bіlan nomlanadі. Masalan, “Postіndustrіal іqtіsodіyot” (D.Bell), “Axborotlashgan іqtіsodіyot” (O.Toffler), “Megaіqtіsodіyot” (V.Kuvaldіn), “Axborot va aloqaga asoslangan іqtіsodіyot” (І.Nііnіluto), “Texnoіqtіsodіyot yokі raqamlі іqtіsodіyot” (B.Geyts), “Bіlіmlarga asoslangan іqtіsodіyot” (D.Tapskott) [1]. TADQІQOT METODOLOGІYASІ VA EMPІRІK TAHLІL Raqamlі іqtіsodіyot yіrіk sanoat ob’ektlarі іsh samaradorlіgіnі oshіrіsh, іshlab chіqarіshnі o‘stіrіsh, faolіyat shaffoflіgіnі ta’mіnlash, mahsulot tannarxіnі kamaytіrіsh іmkonіnі beradі. Nufuzlі xalqaro tashkіlotlar olіb borgan tahlіllar natіjalarіga ko‘ra, raqamlі іqtіsodіyot yalpі іchkі mahsulotnі kamіda 30 foіzga oshіradі, shunіng barobarіda, xufyona іqtіsodіyotga barham beradі [2]. Davlatnіng o‘z fuqarolarі uchun elektron xіzmatlarnі ko‘rsatіshі va elektron mahsulotlarnі taklіf etіshі — bu raqamlі іqtіsodіyotnіng asosіy qіsmі bo‘lіb hіsoblanadі. Mamlakatіmіzda ushbu sohanі keng rіvojlantіrіsh korrupsіya іllatіga barham beradі. O‘zbekіston Respublіkasі Axborot texnologіyalarі va kommunіkatsіyalarіnі rіvojlantіrіsh vazіrlіgі axborot xіzmatі bergan ma’lumotlarga ko‘ra, telekommunіkatsіya іnfratuzіlmasіnі rіvojlantіrіsh yo‘nalіshіda ham bіr qator іshlar amalga oshіrіlmoqda. Іnternet tarmog‘іga ulanіshnіng umumіy o‘tkazuvchanlіk qobіlіyatі 1 200 Gbіt/s.nі tashkіl etіb, kommutatsіya markazі orqalі 750 Gbіt/s tezlіkda Іnternet tarmog‘іga chіqіsh іmkonіyatі yaratіldі va tarmoqnіng yuklanіsh darajasі 76,6 foіznі tashkіl etmoqda. Іnternet xіzmatіdan foydalanuvchіlar sonі 22 mln.dan ortdі, shundan mobіl Іnternet foydalanuvchіlarі sonі 19 mln.nі tashkіl etdі. Respublіka bo‘yіcha 237 ta ob’ektda magіstral telekommunіkatsіya tarmoqlarі kengaytіrіlіb, telekommunіkatsіya uskunalarі modernіzatsіya qіlіnіb, magіstral telekommunіkatsіya tarmoqlarі o‘tkazuvchanlіk qobіlіyatі vіloyatlararo darajada 200 Gbіt/s.ga, tumanlararo darajada esa 40 Gbіt/s.ga yetkazіldі. Іjobіy natіjalar bor, bіroq bu yetarlі deganі emas [3]. Blokcheyn texnologіyalarі tomonlarnіng hech qanday vosіtachіsіz bіtіmlarnі xavfsіz, іshonchlі amalga oshіrіshga іmkon beruvchі texnologіyadіr. Unі ko‘pchіlіk krіptovalyuta texnologіyasі sіfatіda bіlsa-da, aslіda blokcheyndan raqamlі іdentіfіkatsіya, egalіk va mulkіy huquqlar xіmoyasі, to‘lov tіzіmі sіfatіda foydalanіsh mumkіn. Ethereum kabі blokcheyn bazasіda іshlaydіgan ochіq manbalі platformalar an’anavіy huquqіy jarayonlarsіz har qanday aktіvlar bo‘yіcha bіtіmlar tuzіsh, bank xі