Cho‘lpon qalamiga mansub “Qor qo‘ynida lola” hikoyasining koreys tiliga tarjimasida diniy realiyalarning berilishi

Аннотация

Maqolada Cho‘lpon qalamiga mansub “Qor qo‘ynida lola” hikoyasining koreys tiliga tarjimasida diniy realiyalar tarjimasi muammosi tahlil qilindi. Kalit so‘zlar: realiya, xos so‘z, transletiratsiya, ekvivalentlik, muqobil tarjima, tarjima usuli. Ma’lumki, diniy tarjimaning to‘laqonli chiqishida asliyat mansub xalqqa xos so‘z va tushunchalar - realiyalar muhim rol o‘ynaydi. “Realiyalarga milliy taomlar, kiyim-kechaklar, milliy cholg‘u asboblari, ro‘zg‘or anjomlari, nomlar, tahalluslar, laqablar, shahar, qishloq xususiyatlari, me’morchilik, geografik nomlar, tabiat manzaralari, hayvon va o‘simliklarning nomlari, daraja, unvon, tabaqa va boshqa bo‘linishlarni ifodalovchi so‘zlar, muassasalar, tashkilotlar, diniy marosimlar va boshqa etnografik belgilarni bildiruvchi so‘z va iboralar kiradi”[1]. Tarjimon asarni tarjima qilish jarayonida, asarning milliy o‘ziga xosligini saqlash tarjimondan nafaqat asliyatning tilini mukammal darajada bilishi, balki, o‘sha tilda so‘zlovchi xalq o‘tmishi, bugunu, dini, madaniyati, adabiyoti, turmush tarzi, an’ana va urf- odatlaridan ham yetarli darajada habardor bo‘lishni taqazo etadi. XX asr o‘zbek hikoyaridan mutoola qilar ekanmiz, ularda imon va e’tiqod masalalarining keng yoritilganligining guvohi bo‘lamiz. Tabiiyki bu mavzudagi asarni bir tildan, ikkinchi bir tilga tarjima qilish oson emas. Ayniqsa islom diniga mansub adiblarning bu mavzudagi asarlarini, koreys kitobxonlariga tushunarli, aniq va ravshan qilib yetkazish shu bilan birga koreyscha tarjimada ularning asl mazmunini, milliy o‘ziga xosligini saqlash o‘ta mashaqqatli ish bo‘lib, tarjimondan GAYBULLA SALOMOV AND UZBEK SCHOOL OF TRANSLATION 13 dekabr yuksak ma’suliyat va jiddiy mehnatni talab qiladi. O‘zbek adabiyoti namunalarini koreys tiliga tarjima qilish mustaqillik yillaridan so‘ng rivojlana boshladi va bu tarjimalar asosan to‘g‘ridan to‘g‘ri o‘zbek tilidan koreys tiliga tarjima qilingan bo‘lib, ushbu maqolada asliyat va koreyscha tarjimalari qiyosiy o‘rganiladi. O‘zbek adiblari hikoyalaridagi diniy realiyalarning koreys tilida qanday aks etganligini tahlilga tortar ekanmiz, ayni paytda mazkur tarjimalarning yutuq va kamchililariga ham to‘xtalib o‘tamiz. Diniy realiyalarni to‘g‘ri aks ettirishning asosiy me’zoni ularning uslubiy vazifasini, to‘g‘ri aniqlashdan iborat. Shuning uchun tarjimon, eng avvalo matn mohiyatini o‘qib har bir so‘zning mazmuniy va uslubiy salmog‘ini anglay olishi lozim. Agar realiyalar mazmuniy va uslubiy jihatdan asosiy vazifani bajarsa, va kitobxonning diqqat-e’tiborida tursa ularni tarjima qilishning eng qulay yo‘li transletiratsiyadir. “Transletiratsiya qollanilishi tarjima tilida realiyalarga to‘g‘ri ekvivalentlarning yo‘qligi bilan izohlanadi. Bu hol, birinchidan, ikki xalqning tarixiy taraqqiyot yo‘llari va hayotining iqtisodiy-ijtimoiy shart-sharoitlari turlicha bo‘lganligi, ikkinchidan realiyalarning ko‘p ishlatilishi, tarjima tili ularni hazm qila olmasligi va o‘quvchi uchun realiyalar ajib tushunmovchiliklar keltirishi bilan tushuniladi”[2]. Transletiratsiya qilingan diniy realiyalar tarjima qilinayotgan tilni boyitishga xizmat qiluvchi omillardan hisoblanadi. Biroq, tarjimada bunday usulda berilgan realiyalarga tarjimon tomonidan izoh keltirilsa maqsadga muvofiq bo‘ladi. Koreys tilida islom diniga xos realiyaning o‘rnini bosadigan munosib so‘z va tushunchalar yo‘qligi sabab, bu borada tarjomonlarimiz realiyalarni transletiratsiya yo‘li bilan tarjima qilib, ularga izoh berish usulidan foydalanganlari ma’qul. Realiyalar tarjimasi tarjimashunoslikning muhim masalalaridan bo‘lib, hozirga qadar u umumiy aspekt sifatida o‘rganib kelinadi. Realiyalar tarjima jarayonida eng ko‘p muammo tug‘dirgani holda, tarjimashunoslikda eng kam o‘rganilgan ko‘rinishlaridan biri diniy tushunchalar bo‘lib, ushbu maqolada ularning tarjimada berilishini XX asr hikoyalaridan Abdulhamid Cho‘lpon qalamiga mansub bo‘lgan “Qor qo‘ynida lola” hikoyasining falsafa fanlari doktori Viktoriya Kim tomonidan GAYBULLA SALOMOV AND UZBEK SCHOOL OF TRANSLATION 13 dekabr amalga oshirilgan tarjimalarini qiyosiy o‘rganish orqali ko‘rib chiqamiz. Asliyat: Bor-yo‘g‘ini qarzig‘a sotib berganidan so‘ng, juda so‘fi bo‘lib eshonXarnikida chuvalashib qolg‘on edi. Uyga kelgandan so‘ng ham bir qoshiq quyuq-suyug‘i bo‘lsa totinib, malla joynomozning ustiga chiqib o‘lturub, qahrabo tasbehni necha davr aylantirib “vazifa” larini o‘qur, so‘ngra to yarim kechagacha ho‘ngur-ho‘ngur yig‘lar edi [3]. Koreys tilidagi tarjimasi: ^^ #7| °|°Н £^ AS’M ШЛ £й/(sh^F# S ^b А^И Ж о/я aq|Ai E¥< ОЩ жл °;^^.л A^£ AH¥E O|^ ЗА AA АН MA ЗА ШЧ [5] (Pijil kapgi viheso mo‘dn chesanil palgo so‘pi (allaril chal midnin saram)ga tveo imam chibeso kinmuril xamyo chinego isotta. Ki saramin sebyokputo imam chibe kaso chonyok nikke chibe to‘ravatta. Chibe vado imshik chogim mokko achimkachi allaege kido ‘ril xamyo mani urotta). Koreyschadan o‘zbek tiliga arjimasi: Qarzi ko‘pligi tufayli barcha narsalarini sotib so‘fi bo‘lib imom uyida ishlab yurar edi. Bu odam saharlab