O’zbek adabiy tilida lahja va sheva tushunchalari tasnifi va o’rganilishi

Аннотация

O’zbek adabiy tilini o’zlashtirish va undan foydalanishda lahja va shevalardan foydalanishni bilish bu tadqiqotning asosiy yo’nalishidir. O’zbek tili dialektizmlarini o’rganish va boshqa tillar bilan solishtirish bugungi kunning dolzarb muammolaridan biridir. Til navlari odatda tillar emas, balki dialektlar deb ataladi, chunki ular standart yoki kodlangan shaklga ega emas, chunki tilda so’zlashuvchilar o’ziga xos maqomga ega emaslar, chunki ular kamdan-kam hollarda yoki yozma ravishda qo’llanilmaydi (nutqdan tashqari) yoki ularning obro’si yo’q. Quyidagi maqolada o ’zbek tilidagi lahja va sheva tushunchalari, ulardan foydalanish jarayonida yuzaga keladigan qiyinchiliklar va muammolar haqida ma’lumot berilgan. Kalit so’zlar: dialekt, kodlangan til, standart til, nostandart til, lahja, sheva, o’zbek tili, jargonlar, argonlar, parazit so’zlar, urg’u, regiolekt, topolekt O’zbek tili - O’zbekiston Respublikasining rasmiy tili. O’zbekistonda 34,5 milliondan ortiq aholi istiqomat qiladi, aholining 70 foizdan ko’prog’i o’zbek tilini o’z ona tili deb biladi. O’zbek tilida qariyb 26,5 million kishi so’zlashadi, bundan tashqari, bu til nafaqat O’zbekiston Respublikasi hududida, balki Osiyoning boshqa davlatlarida ham tarqalgan: Qirg’iziston, Turkmaniston, Qozog’iston, Pokiston, Tojikiston, Afg’oniston, Turkiya, Xitoy Xalq Respublikasida va Rossiya shular jumlasidandir [1,21]. 106 GAYBULLA SALOMOV AND UZBEK SCHOOL OF TRANSLATION 13 dekabr Hozirgi o’zbek tili oltoy tillari oilasiga mansub turkiy tillarga tegishli. Biroq, turli tilshunoslar turkiy tillarni turli xil xususiyatlarga asoslanib, ba’zan har doim ham aniq bo’lmaydigan turlarga ajratadilar. An’anaga ko’ra, o’zbek tili turkiy tillar guruhining sharqiy (qarluq) guruhiga kiradi. Turk va ozarbayjon tillari bilan bir qatorda, o’zbek tili ushbu guruhning eng keng tarqalgan tillaridan biri hisoblanadi. Professor Baskakov o’zbek tilini Qarluq-Xorazm tillari kichik guruhining bir qismi sifatida ajratib ko’rsatadi va uni ushbu kichik guruhga kiritish mumkin bo’lgan quyidagi o’ziga xos xususiyatlarga urg’u beradi • ko’plab lahjalarda lablangan "a" ning mavjudligi, • olti unli fonema; • o’zbek tilidagi ko’plab shahar lahjalarida unli tovushlar uyg’unligi yo’qligi [1,28]. Yana bir rus olimi V. A. Bogoroditskiy tasnifiga ko’ra esa, o’zbek tili uyg’ur, qozoq, qirg’iz va qoraqalpoq tillari bilan bir qatorda O’rta Osiyo turkiy tillar guruhiga kiradi. Yetuk tilshunos olima V. Radlovning ilmiy fikrlariga ko’ra ham , o’zbek tili (uyg’ur bilan birga) O’rta Osiyo turkiy tillar guruhiga kiradi [2,15]. O’zining grammatik tuzilishi va so’z boyligi jihatidan, o’zbek tili, birinchi navbatda, Xitoyning Shinjon provinsiyasida keng tarqalgan uyg’ur va turkiy tillar bilan chambarchas bog’liq; uning boshqa xarakterli xususiyatlari fors, arab va rus tillaridan olingan. Fors tilining kuchli ta’sirini o’zbek tilining fonetikasi, grammatikasi va lug’atida ko’rish mumkin; lug’atda shuningdek, arab va rus tillaridan olingan ko’plab ma’lumotlar mavjud. O’zbek tilining o’ziga xos xususiyati - bu agglutinativ tuzilish bo’lib, bu tilda so’z shakllanishi agglutinatsiya orqali amalga oshiriladi - affikslarni so’zning ildiziga yoki asosiga biriktirish, ularning har biri bir xil emas va o’z grammatikasini olib boradi (ma’nosi: "Agglinutie" atamasi lotin tilidan kelib chiqqan va "birlashmoq", "bir-biriga yopishib olish" ma’nolariga ega). O’zbek tilidagi markaziy so’z yasovchi elementlar - so’zlarning grammatik bir xilligi tufayli so’zlarning ma’nosini kengaytiradigan yoki o’zgartiradigan qo’shimchalar. Ko’p so’z qo’shimchalari bitta 107 GAYBULLA SALOMOV AND UZBEK SCHOOL OF TRANSLATION 13 dekabr so’zning bazasiga qo’shilishi mumkin, bundan tashqari, barcha qo’shimchalar birin- ketin ketma-ket keladi va aniq chegaralarga ega, ya’ni ular so’z yoki boshqa qo’shimchalarning ildizlari bilan birlashmaydi. Shunday qilib, turkcha so’zlarning uzunligi ularning qancha ma’lumot olib borishiga bog’liq ravishda oshishi mumkin [3,45]. O’zbek tilining asosiy fonologik xususiyati turkiy tillarga xos bo’lgan singarmonizmning (unli tovush uyg’unligining) yo’qligi qilib ko’rsatish mumkin. Buning sababi, badiiy o’zbek tilining asosini sinergemiyaning yo’qligi bilan ajralib turadigan Farg’ona lahjasi tashkil etadi. Bu hodisa faqat o’g’uz yoki qipchoq tillari guruhiga eng yaqin bo’lgan ayrim lahjalarda saqlanib qolgan. O’zbek tilini boshqa turkiy tillardan ajratib turadigan yana bir fonetik xususiyat - “o” tovushining mavjudligidir; o’zbek tili turkiy tillar orasida yagona “o” lovchi tildir [1,45]. Taxminlarga ko’ra, turkiy xalqlar Amudaryo, Sirdaryo va Zarafshon daryolari havzasi bo’ylab eramizning 600-700 yillari boshlarida yashaganlar, asta- sekin Hind- eron tillarida gaplashadigan va ilgari So’g’diyona, Baqtriya va Xorazmda yashagan qabilalarni haydab chiqargan. Bu mintaqaning birinchi hukmron sulolasi Qarluq qabilalaridan biri bo’lgan va 9-12 asrlarda hukmronlik qilgan Qoraxoniylar sulolasi edi. Olimlar o’zbek tilini Chig’at