ФОРМИРОВАНИЕ СРЕДСТВ ОБЩЕСТВЕННОГО КОНТРОЛЯ В УЗБЕКИСТАНЕ В ГОДЫ НЕЗАВИСИМОСТИ

Аннотация

This scientific article examines the formation and development of public control tools in Uzbekistan after gaining independence in 1991. The article discusses the legal and institutional foundations of public control, the role of civil society organizations, the tasks and possibilities of its further strengthening. Keywords: public control, civil society, Uzbekistan, independence, transparency, accountability. ФОРМИРОВАНИЕ СРЕДСТВ ОБЩЕСТВЕННОГО КОНТРОЛЯ В УЗБЕКИСТАНЕ В ГОДЫ НЕЗАВИСИМОСТИ Аннотация. В данной научной статье рассматривается становление и развитие инструментов общественного контроля в Узбекистане после обретения независимости в 1991 году. В статье рассматриваются правовые и институциональные основы общественного контроля, роль организаций гражданского общества, задачи и возможности его дальнейшего усиления. Ключевые слова: общественный контроль, гражданское общество, Узбекистан, независимость, прозрачность, подотчетность. Kirish. Jamoatchilik nazorati – bu davlat hokimiyati va boshqaruv organlari hamda nodavlat tashkilotlar faoliyati ustidan fuqarolar, ularning birlashmalari va oʻzini-oʻzi boshqarish, fuqarolik jamiyatining boshqa tuzilmalari tomonidan qonun doiralarida olib boriladigan nazorat hisoblanadi 1 . Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi 36-moddasiga muvofiq fuqarolar davlat organlari faoliyati ustidan jamoatchilik nazoratini amalga oshirishlari mumkin. Jamoatchilik nazorati demokratik jamiyatning muhim elementidir. Hukumat va boshqa jamoat institutlarining shaffofligi, hisobdorligi va odamlarning ehtiyojlarini qondira olishini ta’minlaydi. Jamoatchilik nazorati turli vositalar, jumladan, fuqarolik jamiyati tashkilotlari, ommaviy axborot vositalari, mustaqil nazorat organlari orqali amalga oshirilishi mumkin. O‘zbekistonda jamoatchilik nazorati vositalarini shakllantirish mustaqillikka erishgan yillar davomida bosqichma-bosqich amalga oshirilgan jarayondir. Mamlakat Konstitutsiyasida 1 Oʻzbekiston Yuridik ensiklopediyasi 8 3 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ fuqarolarning jamoatchilik nazoratida ishtirok etish huquqi kafolatlangan, fuqarolik jamiyati tashkilotlari va boshqa jamoatchilik nazorati organlarini tashkil etish hamda faoliyatini tartibga solishga qaratilgan qator qonunlar qabul qilingan. O‘zbekistonda jamoatchilik nazoratining huquqiy va tashkiliy asoslari mamlakat Konstitutsiyasi va boshqa qator qonunlar, jumladan, “Jamoatchilik nazorati to‘g‘risida”, “Nodavlat notijorat tashkilotlari to‘g‘risida”, “Axborotdan foydalanish to‘g‘risida”gi qonunlarga asoslanadi. “Jamoatchilik nazorati to‘g‘risida”gi qonunda jamoatchilik nazorati deganda “fuqarolar va ular birlashmalarining davlat organlari va boshqa tashkilotlar faoliyatining ochiqligi va oshkoraligini ta’minlashga, shuningdek, ular faoliyati ustidan jamoatchilik nazoratini amalga oshirishga qaratilgan faoliyati” tushuniladi. Qonunda jamoatchilik nazoratining bir qator tamoyillari, jumladan, mustaqillik, xolislik va qonuniylik tamoyillari belgilangan. “Nodavlat notijorat tashkilotlari to‘g‘risida”gi qonun O‘zbekistonda fuqarolik jamiyati tashkilotlarini tashkil etish va faoliyatining huquqiy asoslarini belgilab beradi. Qonunda fuqarolik jamiyati tashkilotlari deganda “umumiy maqsad va vazifalarga erishish uchun fuqarolar tomonidan ixtiyoriy asosda tashkil etilgan nodavlat notijorat tashkilotlari” tushuniladi. Fuqarolik jamiyati tashkilotlari davlat va boshqa jamoat institutlari faoliyatini monitoring qilish, fuqarolar huquqlarini himoya qilish, siyosatchilar bilan fikr-mulohazalarini bildirish orqali jamoatchilik nazoratida muhim o‘rin tutadi. “Axborot olish to‘g‘risida”gi qonun fuqarolarga davlat va boshqa davlat muassasalari tasarrufidagi axborotdan foydalanish huquqini beradi. Ushbu qonun jamoatchilik nazorati uchun muhim ahamiyatga ega, chunki u fuqarolarga davlat muassasalarini javobgarlikka tortish uchun zarur bo‘lgan ma’lumotlarni olish imkonini beradi. Tahlil va natijalar. O‘zbekiston Respublikasi fuqarolari, fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari, shuningdek qonun hujjatlarida belgilangan tartibda ro‘yxatga olingan nodavlat notijorat tashkilotlari, ommaviy axborot vositalari jamoatchilik nazorati sub’ektlaridir. Jamoatchilik nazorati jamoatchilik kengashlari, komissiyalari va boshqa jamoatchilik tashkiliy tuzilmalari tomonidan ham qonun hujjatlariga muvofiq amalga oshirilishi mumkin2. Fuqarolik jamiyati tashkilotlarining roli: O‘zbekistonda jamoat nazoratida fuqarolik jamiyati tashkilotlari muhim rol o‘ynaydi. Ular davlat va boshqa jamoat institutlari faoliyatini nazorat qiladi, fuqarolarning huquqlarini himoya qiladi, siyosatchilarga fikr-mulohazalarini bildiradi. Jamoatchilik nazorati masalalaridan xabardorlikni oshirish, aholini o‘z huquqlaridan xabardor qilishda fuqarolik jamiyati tashkilotlarining ham o‘rni katta. O‘zbekistonda fuqarolik jamiyati tashkilotlari, jumladan, inson huquqlari tashkilotlari, atro