SANLIQLAR MENEN KELGEN FRAZEOLOGIZMLERDIŃ IZERTLENIWI

Аннотация

Phraseologisms have been studied somewhat in linguistics in terms of their relationship to word groups. Phraseologisms contain numbers and come to mean something different from the meaning of number. In this article, we will talk about the articles and scientific opinions of scientists regarding the use of numbers in Karakalpak phraseology. Keywords: phraseologism, relationship of phraseologisms to word groups, number, time, quantity, size. ИЗУЧЕНИЕ ОБЩЕУПОТРЕБИТЕЛЬНОЙ ФРАЗЕОЛОГИИ С ЧИСЛАМИ Аннотация. Фразеологизмы в некоторой степени изучались в лингвистике с точки зрения их отношения к группам слов. Фразеологизмы содержат числа и имеют значение, отличное от значения числа. В этой статье мы поговорим о статьях и научных мнениях ученых относительно употребления чисел в каракалпакской фразеологии. Ключевые слова: фразеологизм, отношение фразеологизмов к группам слов, число, время, количество, размер. Frazeologizmler-obrazlılıq sıpatqa iye til birligi. Bul til birlikleri xalıqtıń turmıs-tárizi, úrp- ádet dástúrleri, isenimine baylanıslı dóregen. Frazeologizmlerdiń qurılısın, komponentleriniń ózgesheliklerin izertlep ǵana qoymay, olardıń quramında keletuǵın tirek sózlerdi úyreniw til bilimindegi áhmiyetli máselelerdiń biri. Frazeologizmlerdiń quramına názer salıp qarasaq, adam músheleri bolǵan awız, kóz, bas, qol h.t.b., reńdi bildiriwshi sózler aq, qara, sarı h.t.b. sózlerdiń qatnasıwında dóregen frazeologizmlerdi ushıratamız. Turaqlı sıpatqa iye bolǵan bul til birlikleriniń quramındaǵı sanlıq sózlerdi de frazeologizmlerdiń dóreliwindegi tiykarǵı xızmet atqarıwshı tirek aǵza xızmetinde qollanılǵanlıǵın kóriwimizge boladı. Ayrım frazeologizmler sanlıq sózler tiykarında payda boladı. Frazeologizm quramındaǵı tirek sózler haqqında ilimpazlar óz kóz-qarasların hám anıqlamaların bildirgen. Biz bul maqalada sanlıqlar menen kelgen frazeologizmlerdiń izertleniw máseleleri haqqında sóz etpekshimiz. Akademik S.Keńesbaev frazeologizm quramındaǵı bunday sózlerdi uyıtqı sózler dep ataydı. «Frazeologizmlerdiń ishindegi geybir sózlerge semantikalıq jaǵınan ayrıqsha kewil awdarılıp, olar tiykarǵı tirek xızmetin atqaradı. Onday sózler birneshe 1 52 2 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ frazeologizmlerde qaytalanıp otıradı. Onı «uyıtqı sóz» dep ataǵan maqul. Máselen, kóz, qol, bas, júrek, taban, at, ay, jeti, t.b sózler uyıtqı sózlerge jatadı» [1]. Qaraqalpaq tiliniń qısqasha frazeologiyalıq sózliginiń avtorı ilimpaz J.Eshbaev «frazeologiyalıq sóz dizbekleri sostavı sanlıq, atlıq, feyil sózlerdiń qatar dizbeklesip keliwinen jasaladı. Bunday jaǵdayda dizbektiń ulıwma mánisi sanlıq sózdiń átirapında soǵan baylanıslı dúzilip, kóbinese feyil hám kelbetlik sózlerdi payda etedi. Jeti nasırın búgiw, eki kózi tórt bolıw, jeti-segiz ataǵa keliw h.b frazeologiyalıq dizbeklerdiń ishindegi sanlıq sózler sol dizbeklerdiń jasalıwında uyıtqı (baza) boladı. Eger sanlıqlardı usı dizbekten alıp taslap olardıń ornına basqa sózlerdi qoysaq, onda dizbek óziniń burınǵı mánisin joytadı»-dep atap ótedi [2]. Bul sózlik kitapta qaraqalpaq tilindegi frazeologizmler mánileri, sinonimleri hám variantları menen birge túsindirme berilgen. Solardıń ishinde sanlıqlar menen kelgen frazeologizmler de kópshilikti quraydı. Qaraqalpaq tilinde A.Bekbergenovtıń maqalalarında frazeologizmlerdiń quramında sanlıqlardıń qollanılıwı haqqında aytılǵan. Maqalada frazeologizm quramında sanlıqlar waqıt, muǵdar, ólshem mánisiń ańlatıp keliwi hám olar variant sıpatında da qollanılıwın atap ótken [3]. N.Turabaevanıń maqalasında qaraqalpaq tiliniń frazeologizmlerindegi sanlıqlar menen kelgen frazeologizmlerdegi variantlılıq haqqında sóz etilgen [4]. Sh.Qudiyarova qaraqalpaq hám qazaq tilindegi frazeologizmlerdi salıstıra otırıp sanlıqlar menen kelgen frazeologizmlerdiń qollanılıw ózgesheliklerin hám sokramental mánige iye sanlıqlar haqqında analiz jasaǵan [5]. Qaraqalpaq tili frazeologiyasın izertlewshi ilimpaz G.Aynazarovanıń maqalasında frazeologizmler quramındaǵı bir hám eki sanlıqları arasındaǵı sinonimlik hám antonimlik baylanıslar haqqında, komponentlik quramı boyınsha eki komponentli, úsh komponentli hám kóp komponentli frazeologizmler dep bólip qaraǵan [6]. B.Yusupovanıń maqalarında bir hám eki sanlıǵınıń frazeologizm quramında qollanılıwı hám ańlatıp kelgen mánileri haqqında sóz etilgen. Frazeologizm quramında bir hám eki sanlıqlarınıń bir-bir, bir-eki, eki-bir, eki-eki tipinde qollanılıp, olardıń frazeologizm ańlatatuǵın bir tutas, pútin mánige qatnasın mısallar menen keltirgen. Ilimpaz B.Yusupova maqalasında eki sanlıǵınıń qollanılıwına ayrıqsha toqtap «Eki sanlıǵınıń adamnıń qos múshesiniń ataması menen jumsalıwı ayrıqsha qızıǵıwshılıq tuwdıradı: eki qolı aldına sıymaw, eki ayaǵı sal bolıw, eki kózi tórt bolıw h.t.b»-dep atap ótedi [7]. Q.Paxratdinov hám Q.Bekniyazovtıń avtorlıǵındaǵı frazeologizmler sózliginde qaraqalpaq tilindegi frazeologizmlerdiń mánileri jazılǵan hám