ЖИНОЯТ ПРОЦЕССИ ИШТИРОКЧИЛАРИ ХАВФСИЗЛИГИНИ ТАЪМИНЛАШ ТУШУНЧАСИ ВА УНИНГ МОҲИЯТИ

Аннотация

This article analyzes issues related to the concept of ensuring the safety of participants in criminal proceedings and its essence. The article also analyzes scientific opinions on the concepts of "security", "protection", "protection", "measure", and gives relevant suggestions and recommendations. Key words: Crime, punishment, process, criminal proceedings, safety, security, risk, protection, measures, threat. ПОНЯТИЕ ОБЕСПЕЧЕНИЯ БЕЗОПАСНОСТИ УЧАСТНИКОВ УГОЛОВНОГО ПРОЦЕССА И ЕЕ СУЩНОСТЬ Аннотация. В данной статье анализируются вопросы, связанные с понятием обеспечения безопасности участников уголовного судопроизводства и его сущностью. Также в статье анализируются научные мнения о понятиях «безопасность», «защита», «охрана», «мера», даются соответствующие предложения и рекомендации. Ключевые слова: Преступление, наказание, процесс, уголовное производство, безопасность, защищенность, риск, защита, меры, угроза. КИРИШ Шахс хавфсизлигини таъминлаш тушунчасини турли усулларда таҳлил қилиш мумкин, яъни хавфсизлик комплекс тушунчасининг турли хил семантик, легал, доктринал ва қиёсий маънолари бор. Хавфсизлик семантик жиҳатдан ҳимоя, тўсиқ, воситалари ёки қандайдир хавфдан, ёмон нарсадан, ҳаракатдан ҳимояланиш тадбирлари маъносини англатади1. Хавфсизликни таъминлаш тушунчасининг легал ва доктринал маънолари бу борада қабул қилинган йигирмадан ортиқ норматив-ҳуқуқий ҳужжатларда берилган. Хавфсизликнинг қиёсан “жазо”, “қўриқлаш”, “ҳимоя” сўзлари билан таққосланади. Хавфсизлик чорасини қўллаш учун асос хавф солаётган шахснинг мавжудлиги бўлса, жазо қўллаш учун қилмишнинг жиноийлиги асос бўлади. Хавфсизлик ва қўриқлаш сўзлари эса таҳдидга қарши ўз вақтида адекват жавоб қайтариш маъноларини билдириб, бу атамалар синоним тарзида ҳам қўлланилиши мумкин2. 1 Большой юридический словарь. Электрон ресурс://http//slo-vari.yandex.ru 2 Епихин А.Ю. Обеспечения безопасности личности в уголовном судопроизводстве. –М.: Юридический центр Пресс. -2004. – Б.12. 1 50 2 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Хавфсизлик ва ҳимоя тушунчалари ҳам маъно жиҳатидан бир-бирига яқин, лекин хавфсизлик бу биринчи навбатда ҳолат, таассурот, кечинма, ҳимоя эса жараёндир. Демак, ҳимояни хавфсизликка эришишнинг бир воситаси деб тушуниш тўғри бўлади. Т. Гоббс ва Ж. Локкларнинг асарларида хавфсизлик ҳақидаги дастлабки шу билан бирга батафсил тушунчалар, яъни табиий-ҳуқуқий концепция аниқ таърифланган эди. Ушбу концепцияга мувофиқ хавфсизлик, яшаш ҳуқуқи ва эркинлик ҳуқуқи билан бир қаторда, инсоннинг табиий ҳуқуқлари сифатида ижтимоий аҳамиятга эга бўлган ҳодиса деб қаралади. Унга эҳтиёж инсоннинг ижтимоий мавжудлигидан келиб чиқади. Айнан шу даврда хавфсизлик антропологик феъл-атворга эга бўлиб, унинг ижтимоий табиати шахсни ижтимоий муносабатлар томонидан таъминланадиган турли таҳдид ва хавфлардан ҳимоя қилиш ҳолатида ифодаланган. Н.Д. Казаков хавфсизликни “жамият ва унинг фуқароларининг барқарор ривожланиш имкониятини кафолатлайдиган давлат мавжудлиги учун бундай ички ва ташқи шароитларни таъминлаш учун ички ва ташқи таҳдидлардан ҳимоя қилиш бўйича салбий таъсирлар ва фаолиятга нисбатан барқарор ҳолат сифатида белгилайди”3. А.В. Петрянин ва О.А. Петрянина хавфсизликни жамоатчилик билан алоқалар ҳолати деб ҳисоблаб, ушбу ҳолатни қонуний кучлар, воситалар тўплами ёрдамида таъминлаш зарурлигини таъкидлайдилар4. Хавфсизлик кенг маънода маълум бир жамият фуқароларини маданиятли ҳаёт, ривожланиш ва ўзини намоён қилиш учун зарур шарт- шароитлар билан таъминлашдир. Хавфсизликни таъминлаш – тегишли субъектларнинг таҳдид ва хавф-хатарларни аниқлаш, олдини олиш, камайтириш ва бартараф этишга қаратилган фаолиятидир. Фалсафа, социология, психология, иқтисод, ҳуқуқ ва сиёсатшунослик каби билим соҳалари вакилларининг хавфсизликни аниқлашга турли хил ёндашувларни кўриб чиқиб, биз ҳозиргача доктринавий ёки қонунчилик даражасида ягона умумий тушунча ишлаб чиқилмаган деган хулосага келишимиз мумкин. Шу билан бирга, давлат органлари ва мансабдор шахслар томонидан амалга ошириладиган фаолият бир вақтнинг ўзида алоҳида шахсларнинг ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларига нисбатан хавф манбаи бўлиши мумкин. Шундай қилиб, дастлабки тергов пайтида, агар терговчи гувоҳнинг манфаатдор шахслар томонидан унга қарши қилинган таҳдидлар тўғрисидаги мурожаатини ҳисобга олмаса, гувоҳга зарар етказилиши мумкин. Хавфсизлик чораларини қўллаш тўғрисидаги процессуал қарор қабул қилиниши билан бирга терговчи томонидан касбий вазифаларни виждонан бажариш жиноят процессида кўрсатилган иштирокчининг хавфсизлигини таъминлашга олиб келади. Хавфсизлик нафақат одамларнинг манфаатлари ва мақсадларига жавоб берадиган, балки бутун жамиятнинг мавжудлиги ва ривожланишининг ажралмас шарти бўлган энг муҳим ижтимоий манфаатга айланади. Шундай қилиб, хавфсизлик – бу хавфли (зарарли) таъсирлар шароитида унинг хусусиятлари ва функцияларини сақлаб қолиш ҳамда ушбу объектнинг ўз кучлари ва воситалари ёки бош