ФОРМИРОВАНИЕ МУЗЫКАЛЬНОГО АНСАМБЛЯ «МАКОМ».

Аннотация

This article is written on the topic "Formation of the Maqom Instrumental Ensemble". It contains theoretical information about the historical stages of the formation and development of musical perception, the scientific views of musicologists on the art of collective performance. Key words: status, sound, image, art, person, society, thinking, spirituality, music, composer, song. ФОРМИРОВАНИЕ МУЗЫКАЛЬНОГО АНСАМБЛЯ «МАКОМ». Аннотация. Данная статья написана на тему «Становление инструментального ансамбля Маком». Содержит теоретические сведения об исторических этапах становления и развития музыкального восприятия, научные взгляды музыковедов на искусство коллективного исполнительства. Ключевые слова: статус, звук, образ, искусство, человек, общество, мышление, духовность, музыка, композитор, песня. Maqom cholg‘u ijrochiligi” atamasi. Mazkur atama o‘ziga xos mazmunga ega bo‘lib, o‘zbek maqom ijrochiligida yirik yo‘nalishni tashkil etadi. Unda cholg‘ular turlari va imkoniyatlaridan foydalanib, maqom ijrochiligini amalga oshirish nazarda tutiladi. Bu atama “maqom xonandaligi”, “maqomshunoslik” va “cholg‘ulashtirish” kabi atamalar bilan uzviy bog‘liq holda idrok etiladi. Hozirgi zamon o‘zbek maqom cholg‘u ijrochiligida tanbur, dutor, rubob, chang, qonun, g‘ijjak, nay va doira kabi yigirmaga yaqin cholg‘ular qo‘llanilmoqda. Shu jihatdan maqom cholg‘u ijrochiligimiz ko‘p asrlik tajribaning hosilasi bo‘lib, o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Bunday xususiyatlarning asosiylari quyidagilardir: - Shashmaqom va Xorazm maqomlarining cholg‘u qismlarini ijro etish; - Shashmaqom va Xorazm maqomlarining ashula qisamlarini va Farg‘ona Toshkent maqom yo‘llarini ijro etish; - Maqom xonandalariga jo‘rnavozlik qilish; - Maqom ijrochiligiga imkon qadar cholg‘ularning keng turlarini qo‘llash. Mana shu xususiyatlari bilan “maqom cholg‘u ijrochiligi” atamasi ma’no-mazmun kasb etadi. Maqom cholg‘u ijrochiligi maqom ijrochiligining negizlaridan biri sifatida idrok etilishi kerak. Bundan tashqari “maqom cholg‘u ijrochiligi” atamasida Surnay maqom yo‘llari, Dutor 1 35 6 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ maqomlari va yovvoyi maqom yo‘llarini ijro etish ham ko‘zda tutiladi. Shu sababli bo‘lajak maqom sozandali bu atamani keng ma’noda tushunishi va uning ilmiy-amaliy atama ekanligini bilishi kerak. Maqom cholg‘u ijrochiligi metodologiyasi. “Metodologiya” atamasining ma’nosi “hujjat, dalil, asos, omil” demakdir1. Shu ma’noda maqom cholg‘u ijrochiligi muhim metodologik asoslarga ega. Bu metodologik asoslarning muhumlari quyidagilardir: - davlat ta’limi standartlari; - o‘quv dasturlari va adabiyotlari; - maqom cholg‘u ijrochiligi manbalari; - maqom cholg‘u ijrochiligi bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar; - maqom cholg‘u ijrochiligi milliy tajribasi. Mazkur metodologik asoslar maqom cholg‘u ijrochiligi bo‘yicha bilim olish, uni o‘rganish va o‘zlashtirishning tayanchi hisoblanadi. Misol uchun “maqom cholg‘u ijrochiligi manbalari” masalasini olaylik. Bu manbalar ming yillik me’rosni qamrab oladi. Shu jihatdan uni ikki yirik davrga bo‘lish mumki: 1) qadimgi davr (XI-XIX asrlar); 2) yangi davr (XX-XXI asrlar). Bu o‘rinda eslatma tarzida aytib o‘tish lozimki, maqom cholg‘u ijrochiligi ilk manbasiga XI asrda duch kelamiz. Gap shundaki, Unsur-ul-maoliy Kaykovus (XI asr) “Qobusnoma” 2 asarida bu davrda Iroq, Navo kabi maqomlar ijrosi muqimlashgani va ularning ijrosida Rud, Tanbur singari cholg‘ular keng qo‘llanilishini yozadi. Shu sababli biz maqom cholg‘u ijrochiligi manbalari XI-XIX asrlar davomida yaratib kelinayotganligini ta’kidlaymiz. E’tibor berilsa, maqom cholg‘u ijrochiligi metodologiyasini bilish bo‘lajak maqom sozandalarining nazariy bilim, amaliy ko‘nikma va malakaviy ijrochilikni kutilgan darajada o‘zlashtirishiga asos bo‘ladi. Maqom sozandalarining metodologik asoslar bilan qurollanishi eng muhim masalalardan biridir. Professor- o‘qituvchilar va jo‘navozlar3 ning bu masalaga bo‘lajak maqom sozandalarini o‘qitish jarayonida alohida ye’tibor berishi taqozo etiladi. Negaki maqom cholg‘u ijrochiligi metodologiyasi bo‘lajak maqom sozandalarini zamonaviy talablarga binoan tayyorlashning asosidir. Maqom cholg‘u ijrochiligi ta’limi. O‘zbekistonda maqom cholg‘u ijrochiligi ta’limi uzviylik, izchillik va yagonalik tamoyillari asosida tashkil etilgan. Bu ta’lim uch bosqichda amalga oshirilmoqda: 1) umumiy ta’lim (umumta’lim maktablarining 6-7 sinflarida hamda bolalar musiqa va san’at maktablarida); 2) o‘rta maxsus ta’lim (ixtisoslashtirilgan o‘rta maxsus maktab internatlarda); 3) oliy musiqa ta’limi (Yu.Rajabiy nomidagi O’zbek milliy musiqa san’ati instituti, O‘zbekiston davlat san’at va madaniyat instituti hamda oliy pedagogika o‘quv yurtlarida). Umumiy ta’lim boshlang‘ich xarakterda bo‘lib, unda o‘quvchilarga maqom cholg‘u ijrochiligi to‘g‘risida ma’lumot beriladi, cholg‘ular bilan tanishtiriladi, o‘quvchilarning layoqat va 1 Pedagogika fanidan izohli lug‘at. Tuzu