«НАЦИОНАЛИЗАЦИЯ» ПОДРОБНОСТИ В РЕЧИ МАЙСАРЫ В КОМЕДИИ ХАМЗЫ «ДЕЛО БЫВШИХ СУДЕЙ ИЛИ МАЙСАРА»

Аннотация

The article shows by means of dialogues the image of Maisara, which occupies an important place in Hamza's work, and the aphoristic characteristic of the proverb in his speech, the elegance-rejection inherent in the anecdote, the manifestation of lyricism inherent in the song. It is suggested that the ‘nationalising’ details in Maisara's speech indicate that she is a very clever, resourceful, eloquent woman and is capable of solving many problems. Keywords: folk, folklorism, nationalism, humour, sarcasm, folk proverbs. ДЕТАЛИ «НАЦИОНАЛИЗАЦИИ» В РЕЧИ МАЙСАРЫ В КОМЕДИИ ХАМЗЫ "БУРУНГИ ҚОЗИЛАР ЁХУД МАЙСАРАНИНГ ИШИ" Аннотация. В статье посредством диалогов показан образ Майсары, занимающий важное место в творчестве Хамзы, и афористичность, присущая пословице в его речи, изящество-отступления, присущие анекдоту, проявление лиризма, присущее песне. Высказывается предположение, что «национализирующие» детали в речи Майсары указывают на то, что она очень умная, находчивая, красноречивая женщина и способна решить многие проблемы. Ключевые слова: народный, фольклоризм, национализм, юмор, сарказм, народные пословицы. Драма жанри пайдо бўлибдики, ижодкор билан халқ ораси янада яқин бўлди. ХХ аср бошида оммага кенгроқ миқёсда таъсир этиш учун “нишонга бориб тегиш” (Илҳом Ғаниев) вазифасини айнан театр санъатигина, яъни драматик асаргина бажара олди. Чунки кенг халқ оммасининг китоб мутолаа қилиш учун саводи етишмас эди. Бироқ театрга бориш, пьесани томоша қилиш, қаҳрамонлар ўйнаган роллардан эсетик завқ ва маънавий озуқа олиш, маданий ҳордиқ чиқариш имконияти ёшу қарига, саводхон ёки саводсизга ҳам бирдек қўл келган эди. Дастлабки пайтларда саҳнада аёлу эркакларнинг ролини бажариш фақат эркакларнинг зиммасида бўлди. Аста-аста саҳнада татар аёллари пайдо бўлди. Кейинчалик, 7 51 International scientifijournal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ бизга яхши таниш бўлган, биз юқоридаги бобларда номларини келтирган, буюк ўзбек аёл санъаткорлари ҳам саҳна юзини кўрдилар. Дарҳақиқат, драматик асарнинг таянч нуқтаси тил масаласидир. “... драмада қаҳрамон оғзидан чиқадиган ҳар бир сўз елкасида оламча юк, масъулият, ғоя, маъно юклаган бўлиши шарт! Ҳар бир сўз – характер, ҳар бир сўз – драма, ҳар бир сўз – фожиа, сўз – ҳаёт, сўз – ўлим!” Бадиий нутқ, хоҳ эпик, хоҳ драматик персонажларнинг нутқи бўлсин, турли шакл ва кўринишларда намоён бўлади. Бу жараён асосан тил хусусиятлари билан боғлиқ ҳолда кечади. Бу хусусиятлар нейтрал ва ҳиссий сўзларни ишлатиш, кичрайтирувчи ва эркаловчи қўшимчали сўзларни ишлатиш, фразеологизм, неологизм, диалектизм, историзм, архаизм кабилардан фойдаланиш орқали намоён бўлиши мумкин. Сўзларни мажозий маъноларда қўллаш натижасида аллегориянинг турли шакллари пайдо бўлади. Улар: метафора, метонимия, гипербола, литота, сарказм ва бошқалар бўлиб, синтактик конструкциялар эса инверсия, такрор, риторик саволлар, мурожаатлар каби кўринишларда акс этади. Юқорида айтганимиздек, персонажларнинг нутқи, асосан, диалог шаклида бўлиб, у ёйиқ ёки репликалар кўринишида бўлиши мумкин. Диалогларнинг вазифаси турлича. У баъзида бўлаётган воқеа-ҳодиса ҳақида хабар берса, баъзида ўзаро фикр алмашиш ва қаҳрамоннинг ўзини намоён қилиш усули сифатида қўлланиши мумкин. Агар қаҳрамоннинг бошқалар билан мулоқоти ўсиб кетса, у монологга айланади. ХХ аср бошида “нишонга бориб тег”увчи драматургияда, ижодкорнинг ижтимоий- эстетик қарашлари сифатида, Туркистон заминида ҳали-ҳануз давом этаётган жаҳолат ва мутаассиблик балоси келтирган хотин-қизлар эрксизлиги, тутқинлиги, никоҳдаги тенгсизлик масалалари акс эттирилди. Ҳамза, Чўлпон, Фитрат, Қодирий, Авлоний, Ҳожи Муин драмаларида бу фожиа қурбон бўлган хотин-қизлар қисмати орқали ёритилди. Кейинчалик эса хотин-қизларнинг маънавий олами, руҳий дунёси ортида яширинган ғоя асарлар мундарижасида турғунлашиб борди. Бу жанрда энг сермаҳсул ижод қилган ва хотин-қизлар образига энг кўп мурожаат қилган драматург Ҳамза Ҳакимзода Ниёзий давр муаммоларини саҳнада, ҳаракат ва сўз уйғунлигида кўрсатишга қарор қилди. Чунки бундай асар ғоявий курашни амалий курашга айлантиришда халққа ёрдам бериши, йўл кўрсатиши аниқ эди. Ҳамза Ҳакимзода Ниёзий 1915-1926 йиллар оралиғида “Заҳарли ҳаёт ёхуд ишқ қурбонлари”, “Истибдод қурбонлари”, “Бой ила хизматчи”, “Қозининг сирлари”, “Паранжи сирларидан бир лавҳа ёхуд яллачилар иши”, “Бурунги қозилар ёхуд Майсаранинг иши” каби драма ва комедияларни ижод қилган. Ҳамзанинг “Бурунги қозилар ёхуд Майсаранинг иши” комедияси икки севишган жуфтлик – Чўпон ва Ойхон ҳамда Тоҳир ва Нодираларнинг золим ва баднафс қози, унинг ўғли ва аъламларнинг чангалидан Майсара исмли аёлнинг макру ҳийласи билан ҳалос бўлгани ҳақидаги кулгу ва сатирага бой асар. Чўпоннинг холаси Майсара жуда сўзга чечан аёл бўлиб, халқ мақоллари ва нақлларининг пири экани ҳар бир гапидан сезилиб туради. Масалан, йиғлаган Ойхонни эркалашларида: - Карнайхон, сурнайхон, эркахон, серкахон, кулиб-кулиб қўйинг, ўргилсин-а, чўргилсин, хамир кўпти тўргулсу