Jumayev Bekzodjon To’ra o’g’li Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika universiteti Ingliz tili va adabiyoti yo‘nalishi talabasi.

Аннотация

This article analyzes the influence of religion on science and culture from a historical, philosophical and contemporary point of view. The contribution of religion to the development of science, its role in the development of various civilizations, and its influence on cultural life are highlighted. Also, mutual relations between religion and science, their harmony and contradiction aspects are discussed. The article is devoted to the analysis of the relationship between religion, science and culture, and is useful for researchers, historians and science lovers. Keywords: religion, science, culture, civilization, philosophy, history, harmony, development, Islamic science, Western science, relationship between science and religion. ВЛИЯНИЕ РЕЛИГИИ НА НАУКУ И КУЛЬТУРУ 683 Aprel, 2025-Yil Аннотация. В данной статье анализируется влияние религии на науку и культуру с исторической, философской и современной точки зрения. Освещены вклад религии в развитие науки, ее роль в развитии различных цивилизаций, влияние на культурную жизнь. Также обсуждаются взаимоотношения религии и науки, их аспекты гармонии и противоречия. Статья посвящена анализу взаимосвязи религии, науки и культуры и полезна исследователям, историкам и любителям науки. Ключевые слова: религия, наука, культура, цивилизация, философия, история, гармония, развитие, исламская наука, западная наука, взаимоотношения науки и религии. Din insoniyat tarixining eng muhim ijtimoiy institutlaridan biri bo‘lib, u jamiyatning har bir jabhasiga ta’sir ko‘rsatgan. Dinning ilm-fan va madaniyatga ta’siri ayniqsa, qadimdan buyon shakllangan sivilizatsiyalarda muhim rol o‘ynagan. Ilm-fan rivojlanishi va madaniyat taraqqiyoti ko‘p hollarda din ta’sirida shakllangan bo‘lib, bu jarayonda diniy ta’limotlar, falsafiy qarashlar va axloqiy qadriyatlarning o‘rni katta bo‘lgan. Ushbu maqolada din va ilm- fanning o‘zaro bog‘liqligi, ularning jamiyat taraqqiyotidagi o‘rni va zamonaviy dunyodagi roli tahlil qilinadi. Din va ilm-fan o‘rtasidagi munosabat tarixiy jihatdan turlicha talqin qilingan. Ba’zi davrlarda din ilm-fanni rag‘batlantirgan bo‘lsa, ayrim holatlarda esa ular o‘rtasida qarama-qarshiliklar yuzaga kelgan. Qadimgi Misr, Mesopotamiya va Hindiston sivilizatsiyalarida diniy e’tiqodlar ilmiy bilimlarning rivojlanishiga turtki bo‘lgan. Masalan, qadimgi misrliklar astronomiya va matematika sohasida katta yutuqlarga erishgan bo‘lib, bu bilimlar diniy e’tiqodlar bilan bog‘liq edi. Qadimgi Misr, Mesopotamiya va Hindiston sivilizatsiyalarida din va ilm-fan bir-biri bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan. Qadimgi Misrda astronomiya va matematika diniy marosimlar bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, Nil daryosining toshqinlarini bashorat qilish, ibodatxonalarni qurishda matematik hisob-kitoblar, tibbiyot sohasidagi yutuqlar diniy bilimlar asosida shakllangan. Mesopotamiyada zikkuratlar qurilishi, astronomik kuzatuvlar va yulduzlar harakati bo‘yicha yozilgan jadvallar diniy e’tiqodlarga asoslangan. Hindistonda Vedalar va Upanishadlar diniy-falsafiy asarlar bo‘lib, ular matematika, astronomiya va tibbiyotning rivojlanishiga ta’sir qilgan. Islom sivilizatsiyasining gullab-yashnagan davrida (IX-XIII asrlar) musulmon olimlari matematika, tibbiyot, astronomiya va falsafa sohalarida jahon ilm-faniga beqiyos hissa qo‘shganlar. Ibn Sino, Al- Xorazmiy, Al-Farg‘oniy kabi olimlarning ishlari hozirgi ilm-fanning rivojiga asos solgan. 684 Aprel, 2025-Yil Yevropada Uyg‘onish davrida (XV-XVII asrlar) ilm-fan va din o‘rtasidagi munosabatlar o‘zgargan. Katolik cherkovi ba’zan yangi ilmiy kashfiyotlarni cheklagan bo‘lsa- da, Kopernik, Galileo Galiley va Isaak Nyuton kabi olimlarning ishlari ilm-fanning yangi bosqichga chiqishiga zamin yaratgan. Madaniyatning shakllanishida dinning o‘rni muhim bo‘lib, u san’at, adabiyot, me’morchilik va boshqa sohalarga ta’sir ko‘rsatgan. Diniy e’tiqodlar ilhom manbai sifatida ko‘plab badiiy va me’moriy asarlarning yaratilishiga turtki bo‘lgan. Masalan, O‘rta asr Yevropa gotik soborlari, islomiy me’moriy yodgorliklar (Samarqand, Buxoro va Isfahondagi madrasalar) buning yaqqol misolidir. Diniy e’tiqodlar turli adabiy va falsafiy oqimlarning shakllanishiga yordam bergan. Masalan, Alisher Navoiy asarlarida islomiy g‘oyalar va axloqiy tamoyillar aks etgan. G‘arb falsafasida esa Avgustin, Foma Akvinskiy kabi faylasuflar xristian dini asosida falsafiy tizimlar yaratganlar. Diniy e’tiqodlar axloqiy tamoyillarning shakllanishida muhim rol o‘ynaydi. Masalan, halollik, odob, mehnatsevarlik kabi qadriyatlar din orqali jamiyatga singdirilgan. Islom dini insonlarning axloqiy barkamolligiga alohida e’tibor qaratib, halol mehnat va adolatli jamiyat qurishni targ‘ib qilgan. Bugungi kunda din va ilm-fan o‘rtasidagi munosabatlar ancha murakkablashgan bo‘lib, ularning uyg‘unligi va farqlari yanada ko‘proq tahlil qilinmoqda. Zamonaviy ilm-fan rivojlanishi bilan ba’zi diniy qarashlarga yangicha yondashuvlar shakllanmoqda. Masalan, evolyutsiya nazariyasi va kosmologik tadqiqotlar diniy ta’limotlar bi