Ta’lim jarayonini takomillashtirishning pedagogik va psixologik asoslari

Аннотация

Ushbu maqolada ta`lim-tarbiya sifatini oshirish jarayonida pedagogik va psixologik moslashuvchanligi haqida so`z boradi. Pedagogika fani falsafa, sotsiologiya, psixologiya, fiziologiya, meditsina, axborot texnologiyalari va boshqa insonshunoslik fanlari bilan aloqador, pedagogika fanlar tizimi, sifatiga kiritsak yanglishmagan bo‘lamiz. Kalit so‘zlar: ehtiyoj, moslashuvchanlik, ta’lim-tarbiya jarayoni, tajriba, ko’nikma, malaka, ijtimoiy ehtiyoj, pedagogik moslashish, ta’lim metodlari. Pedagogika fanining asosiy kategoriyalari va tushunchalari tarbiya, ta’lim (o‘qitish, o‘qish), ma’lumot, bilim, ko‘nikma va malakalar, rivojlanish. Pedagogika fanining tuzilishi. Pedagogika fanining tarmoqlari. Pedagogikaning falsafa, sotsiologiya, psixologiya, fiziologiya, meditsina, axborot texnologiyalari va boshqa insonshunoslik fanlari bilan aloqasi. Pedagogika fanlari tizimi. Asosiy pedagogik jarayonlar va ularning bir butunligi, pedagogik jarayonlarni tadqiq qilishning o‘ziga xos xususiyatlari. Ilmiy pedagogik tadqiqotlarning nazariy va amaliy jihatlari. Pedagogik jarayon ancha murakkab bo’lgan jarayon hisoblanib, o`zining kutilmagan burilishlari bilan favqulotda holatlari bilan ham qiziqarli ham yuqori malaka talab qiladigan jarayon hisoblanadi. Pedagoglik kasbi. Pedagoglik kasbining paydo bo‘lishi va ravnaq topishi. Sharq mutafakkirlari (Al-Xorazmiy, Abu Nasr Forobiy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali Ibn Sino, Ahmad Farg‘oniy, Alisher Navoiy va boshqalar) va G‘arb pedagoglari jamiyatda pedagoglik kasbining tutgan o‘rni haqida. O‘qituvchi-murabbiyning o‘ziga xos fazilatlari ilmiy dunyoqarashi va insonparvarligi. Uning ijtimoiy-pedagogik nuqtai nazari, barkamol avlod tarbiyasi uchun o‘qituvchimurabbiyning jamiyat oldidagi mas’uliyati, uning kasbiy 7 bilimlari va ko‘nikmalari. Pedagog iste’dodi va qobiliyati. O‘qituvchi murabbiyning pedagoglik axloq-odobi va nazokati, uning o‘quvchilar, ota- onalar va hamkasblari bilan muloqoti. «Ta’lim metodi» atamasi bilan birga ko‘p hollarda «metodik usul» (sinonimlari – pedagogik usul, didaktik usul) tushunchasi ham qo‘llaniladi. U ta’lim metodining tarkibiy qismi, uning muhim unsuri, metodni joriy qilishdagi alohida qadam sifatida ta’riflanadi.Pedagogning ta’lim tizimiga pedagogik va psixologik jihatdan moslashuvi bir qncha murakkabliklarni o’z ichiga oladi. Ta’lim jarayoni yagona tizim sifatida. Ta’lim tamoyillari. Ta’lim jarayoni mohiyati. Ta’lim jarayonining yagona tizim sifatidagi tasnifi. Ta’lim - borliqni bilishning o‘ziga xos shakli sifatida. O‘qitish va o‘qish jarayonlari tavsifi, ularning ta’lim jarayonidagi o‘zaro aloqasi. Sharq (al-Forobiy, Beruniy, Ibn Sino) va G‘arb mutafakkirlarining gneseologik g‘oyalari (qarashlari) ta’lim jarayonining asosi sifatida. Ta’lim jarayonida o‘zaro aloqa va bolalarning rivojlanishi. O‘qitishning ta’limiy, tarbiyaviy va rivojlantiruvchi vazifalarining birligi. O‘quvchi-yoshlarning o‘quv faoliyati va uning tuzilishi. Tarbiyalanuvchilarning reproduktiv va ijodiy bilish faoliyati. Bilimlarni o‘zlashtirish, malaka va ko‘nikmalar jarayoni hamda shaxsning rivojlanishi. Ta’lim jarayonini tashkil qilishda tarbiyachilar yo‘l qo‘yadigan xatolar va ularning oldini olish. Ta’lim qonuniyatlari va tamoyillari. Ularning psixologik va fiziologik asoslovi. Sharq mutafakkirlari ta’lim tamoyillari haqida. 1. Ta’limni tashkil etish turlari va shakllari: Ta’limni tashkil etishning asosiy shakllari. Ta’lim turlari: illyustrativ (an’anaviy); problemali (muammoli); programmalashtirilgan ta’lim. Ta’limni tashkil etish haqida tushuncha, uning xilma-xil turlari. Ta’lim maqsadi va o‘quvchilarning yosh xususiyatlaridan kelib chiqqan holda o‘quv ishlarining turli shakllaridan foydalanish. Ta’limni tashkil etishning an’anaviy shakli. Ta’lim shakllarini rivojlantirish istiqboli. O‘quv ishlarini tashkil etishning darsdan tashqari shakllari: fan to‘garaklari, ilmiy jamiyatlar, olimpiadalar va boshqalar.[1] 2. Ta'lim muassasasida 16-20 yillik ish “o'rta hayot” deb ataladigan inqiroz davriga kirish bilan tavsiflanadi. Bu hayot haqidagi yakuniy xulosalar chiqariladigan dastlabki davr hisoblanadi. Ko’pincha haqiqiy “men” (men o’zimni qanday tasavvur qilaman) va ideal “men” (men kim bo'lishni xohlardim) o’rtasida nomuvofiqlik yuzaga keladi. Ehtimol, kasbiy mahoratning pasayishi, kasbdan umidsizlik, himoya mexanizmlari shakllanadi. 3. Ta’lim metodlari. Ta’lim metodlari ta’lim maqsadini yoritishga xizmat qiladi, u yordamida ta’lim mazmunini o‘zlashtirish yo‘llari ifoda etiladi, o‘qituvchi va o‘quvchilarning o‘zaro harakati, xususiyati aks ettiriladi. Metod, bir tomondan, ta’lim maqsadiga erishish vositasi 664 sifatida namoyon bo‘lsa, boshqa tomondan, boshqariluvchan o‘qish faoliyatini amalga oshirish sharti hisoblanadi. Ta’lim metodlari doimo u yoki bu o‘qish vositalari yordamida joriy etiladi, shu bois ularning o‘zaro shartlanganligini ta’kidlash joiz. Chizmadan anglanib turibdiki, ta’lim metodi tuzilmasida quyidagilar ajralib turadi: maqsadli tarkib; faoliyatli tarkib; ta’lim vosital