TERMINLARNING KIRITILISHI BOʻYICHA TAVSIYALAR Bo‘riyev Jamshid Xudoyberdiyevich Termiz davlat universiteti o‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi o‘qituvchisi

Аннотация

Ushbu maqolada O‘zbek tilining izohli lug‘ati (O‘TIL) tarkibiga qishloq xoʻjaligi sohasiga oid terminlarni kiritish zarurati, mavjud holat va taklif etilayotgan yondashuvlar bayon etiladi. Tahlil asosida mavjud izohli lug‘atlarda ushbu sohaga oid leksik birliklarning cheklangan aks etishi aniqlanadi. Shuningdek, terminlarni lug‘atga qoʻshish mezonlari va usullari bo‘yicha ilmiy va amaliy tavsiyalar ishlab chiqiladi. Kalit so‘zlar: O‘TIL, terminologiya, qishloq xoʻjaligi leksikasi, atamashunoslik, izohli lug‘at, tavsiya. Kirish (Introduction) Til - millatning bilim va madaniyat xazinasini saqlovchi asosiy vosita hisoblanadi. Har bir soha, xususan, qishloq xoʻjaligi o‘zining maxsus leksik qatlami - terminlariga ega. O‘zbek tili taraqqiyotida qishloq xoʻjaligiga oid terminlarning izohli lug‘atlar tarkibiga kiritilishi muhim masalalardan biridir. Chunki bu sohaga doir so‘zlar nafaqat amaliyotda, balki ilmiy tadqiqotlar, ta’lim, rasmiy hujjatlarda keng qoʻllaniladi. Hozirgi izohli lug‘atlarda ko‘plab qishloq xoʻjalik terminlari mavjud emas yoki umumiy tarzda izohlangan. Bu esa mutaxassislar, o‘qituvchilar, tarjimonlar va talabalar uchun ma’no noaniqligini keltirib chiqaradi. Shu bois maqolada O‘TIL tarkibiga sohaga doir terminlarni ilmiy asosda kiritish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqiladi. Metod (Method) Mazkur tadqiqot quyidagi metodlar asosida olib borildi: 1. Leksik tahlil: O‘TILdagi mavjud qishloq xoʻjaligi terminlari o‘rganildi. 2. Taqqoslash: Qishloq xoʻjaligi atamalari lug‘ati va O‘TIL o‘rtasida terminlar solishtirildi. 3. Deskriptiv metod: Terminlar izohlari shaklan va mazmunan tahlil qilindi. 4. Ekspert yondashuvi: Soha mutaxassislarining fikrlari asosida terminlar saralandi. 5. Tavsiyaviy metod: Yangilik kiritish va lug‘at tuzilmasini takomillashtirish bo‘yicha yo‘l-yo‘riqlar ishlab chiqildi. Tahlil manbalari sifatida:  "O‘zbek tilining izohli lug‘ati" (2006-2008 yillar, 1-5 jild) 251 NEW RENAISSANCE 2025 MAY INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 5  "Qishloq xoʻjaligi atamalari izohli lug‘ati" (2014)  Rasmiy qonun va me’yoriy hujjatlar (Lex.uz)  Tilshunoslikka oid ilmiy maqolalar va lug‘atlar Natijalar (Results) 1. O‘TILdagi mavjud terminlar holati: O‘TILda mavjud bo‘lgan qishloq xoʻjaligi terminlari soni cheklangan va ko‘pchilik hollarda ularning izohlari umumiy, ba’zan esa ma’nosizdir: Misollar:  Urug‘: Umumiy biologik ta’rif, agrar kontekstda izoh yo‘q.  Hosil: Tushum ma’nosida izohlangan, lekin agrotexnik jihatlar yoritilmagan.  Shudgor: Faqat yer haydash ma’nosida izohlangan, texnik tafsilotlar yo‘q. Guruh Terminlar Holati Agrotexnika mulchalash, agrofon, agromelioratsiya Yo‘q Chorvachilik zoogigiyena, boqimandalik, naslchilik Yo‘q yoki notanish Mexanizatsiya sirtshudgor, rotovator, agregatlash Yo‘q Izohlashdagi muammolar:  Terminlar xalq tiliga yaqinlashtirib izohlangan.  Texnik va ilmiy jihatlar ko‘rsatilmagan.  Tarjimalar notog‘ri berilgan holatlar mavjud. Muhokama (Discussion) Qishloq xoʻjaligi sohasidagi terminlarning izohli lug‘atga kiritilishi bir necha tamoyillarga asoslangan bo‘lishi lozim: 1. Ilmiylik: Har bir termin fan asosida izohlanishi kerak. 2. Aktuallik: Termin ommalashgan va sohada faol ishlatilayotgan bo‘lishi kerak. 3. Sistemalilik: Terminlar tematik guruhlar asosida kiritilishi maqsadga muvofiq. 4. Izoh aniqligi: Har bir so‘z uchun qisqa, lo‘nda va aniqligi yuqori bo‘lgan izoh berilishi shart. 252 NEW RENAISSANCE 2025 MAY INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 5 5. Moslashuvchanlik: Zamonaviy texnologiyalarga oid yangi terminlar ham doimiy kiritib borilishi kerak. Shuningdek, O‘TIL tuzuvchilari va terminologlar o‘rtasida hamkorlik muhim. Fanlararo yondashuv orqali tilshunoslar agronomlar, chorvachilik mutaxassislari bilan birgalikda izohlarni aniqlashtirishlari zarur.Qishloq xoʻjaligi sohasiga oid terminlarning O‘zbek tilining izohli lug‘atiga kiritilishi:  tilni boyitadi;  ilmiy va amaliy faoliyatni yengillashtiradi;  tilning funksional imkoniyatlarini kengaytiradi. Tavsiya etiladigan chora-tadbirlar: 1. O‘TIL tuzishda sohaviy ekspertlar ishtirokini ta’minlash. 2. Har yili dolzarb sohalar bo‘yicha yangi terminlar monitoringini olib borish. 3. Lug‘at tarkibini onlayn platforma asosida ochiq takliflar bilan boyitish. 4. Qishloq xoʻjaligi bo‘yicha darsliklar, maqolalar, risolalar asosida terminlar tanlash. 5. Izoh berishda terminning fan sohasidagi roli, texnik va amaliy jihatlarini ko‘rsatish. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbek tilining izohli lug‘ati. 1–5-jild. – T.: FAN, 2006. 2. Qishloq xoʻjaligi atamalari izohli lug‘ati. – T.: Akademnashr, 2014. 3. O‘zbekiston Respublikasining "Davlat tili toʻgʻrisida"gi qonuni. – Lex.uz 4. Rustamov E. O‘zbek terminologiyasining shakllanishi. – T.: O‘qituvchi, 2011. 5. Til va jamiyat jurnali. – T.: 2020–2024 yillar sonlari. 6. Internet manbalari: Norma.uz, Til.gov.uz 7. Jamshid, B. R. (2022). YOZUVCHI ERKIN AZAMNING OGZAKI NUTQQA XOS LEKSIK VA GRAMMATIK VOSITALARDAN US