Yoshlar faoliyatida diniy va dunyoviy madaniyat uyg‘unligini ta’minlashning ijtimoiy ahamiyati

Аннотация

Ushbu maqolada O‘zbekiston yoshlari faoliyatida diniy va dunyoviy madaniyat uyg‘unligini ta’minlashning ijtimoiy ahamiyati va falsafiy xususiyatlari to‘g‘risida so‘z yuritilgan. Kalit so‘zlar: Demokratiya va dunyoviylik, ma’naviy-axloqiy tarbiya, globallashuv, dinlararo hamjihatlik, vijdon erkinligi. Demokratiya kuchli mamlakatlarda shaxs erkinliklari, inson huquqlari jamiyat va davlat tomonidan yuksak qadrlanadi. To‘liq ma’noda demokratiya va dunyoviylik obro‘ va hukmronlikka ega bo‘lgan davlat va mamlakatlarda din va konfessiya vakillari erkin faoliyat yuritadi. Bundan tashqari, hech bir din yoki konfessiya boshqa din va mazhablarga nisbatan imtiyozga ega emas va davlat dinlar va konfessiyalar o‘rtasida neytral rol o‘ynaydi. “Dunyoviylik” dinni davlatdan ajratadi. Bu shuni ko‘rsatadiki, dunyoning aksariyat davlatlari garchi diniy xususiyatga ega bo‘lsalar ham, dunyoviy qadriyatlarni qabul qilib, bugungi globallashuv sharoitida bir yo‘nalishda harakat qilmoqdalar. Bugungi kunda sayyoramizning butun aholisi ushbu globallashuv jarayonining ajralmas qismidir. Har bir inson, millati, dini va siyosiy qarashlaridan qat’i nazar, dunyoning to‘la huquqli jamiyatining bir qismi bo‘lish huquqiga ega. Dunyoning nutufzli universitet va ilmiy tadqiqot institutlarida olib borilgan izlanishlardan kelib chiqib davlatlarni uch turga bo‘lish mumkin: birinchidan, rasmiy davlat dini tan olinganiga qaramay, asosan dunyoviy huquq asosida faoliyat yurituvchi davlatlar va Buyuk Britaniya, Italiya, Ispaniya, Polsha va boshqalar. o‘z ichiga oladi; ikkinchidan, mamlakatlar, diniy birlashmalarning davlatdan ajratilganligiga qaramay, din va davlat o‘rtasida, ayniqsa, ma’naviy- axloqiy tarbiya va milliy-vatanparvarlik ruhini yuksaltirish borasida hamkorlik va muvofiqlashtirish yo‘lga qo‘yilgan. Dunyoviylikning bu turi Fransiya, Germaniya, AQSh, Rossiya, Turkiya, Hindistonda amal qiladi. Bu mamlakatlarda dunyoviylik ateizm yoki dahriylikni anglatmaydi, rahbarlar o‘z davlatining diniga bo‘lgan hurmatini va dindorligini yashirmaydilar; uchinchidan, sobiq Ittifoqda din shaxsiy va shaxsiy munosabatlar muhiti sifatida davlatdan ajratilgan, din va davlat o‘rtasida hech qanday munosabat bo‘lmagan, mohiyatan materialistik va ateistik mafkuraga asoslangan edi. Unda, aslida, din davlatdan butunlay ajratilgan va hech qanday davlat ishlarida hamkorlik qilmagan. Din ayniqsa, ma’naviy-axloqiy tarbiya va milliy ma’naviyat – vatanparvarlikni targ‘ib etishda ayniqsa ustuvor o‘rinni egallaydi. Bugungi kunda Yaqin Sharqda davom yetayotgan urush va to‘qnashuvlar dunyoviylik bu mintaqa aholisi orasida o‘zining munosib o‘rnini topa olmaganini ko‘rsatmoqda. Tabiiyki, konservativ ruhoniylar bu holatdan foydalanib, odamlarni yo‘ldan ozdiradilar. Binobarin, dunyoviy davlat va demokratik tuzum xalqni dini, mazhabi, irqi, millati, fikri, mafkurasi, tafakkuri va tafakkuridan qat’i nazar, qabul qilish, eng muhimi, jamiyatga har qanday narsani erkin tanlash va rad etish imkoniyatini beradi. Din davlat siyosatining, fuqarolarning ma’naviy hayoti va madaniyatining muhim omillaridan biridir. Inson va jamiyat hayotida alohida o‘rin tutgan din ma’naviy madaniyatni shakllantirishda asosiy o‘rin tutadi, madaniyat va sivilizatsiyalar rivojiga xizmat qiladi. 284 Dunyoviy davlatning eng muhim xususiyatlaridan biri turli diniy e’tiqod va qarashlarga ega bo‘lgan fuqarolarning tinch-totuv yashashidir. Ya’ni, dunyoviy davlat ma’naviy sohadagi munosabatlarning keng doirasi uchun huquqiy asos yaratadi. Din hech qachon ijtimoiy hodisalardan chetda qolmagan. Qolaversa, u har doim har qanday jamiyatga o‘z manfaati yo‘lida ta’sir yetib kelgan, shuning uchun ham din va konfessiyalararo totuvlikni ta’minlashda davlatning dindorlar, jumladan, yoshlar bilan normal munosabatda bo‘lishi juda muhim. Bugungi kunda mamlakatimizda din ijtimoiy mustahkamlanish va siyosiy safarbarlik vositasi bo‘lib xizmat qila oladi. Identifikatsiyalash tizimining asosiy xususiyatlari davlatning diniy tashkilotlar bilan hamkorligi, zamonaviy milliy, madaniy va diniy xususiyatlarni hisobga olgan holda fuqarolarni qo‘llab-quvvatlashdan iborat. Dunyoviylik tushunchasi ilk bor Yevropada paydo bo‘lgan. Fransuz faylasufi va filologi Emil Litr dunyoviylikni “barcha urf-odatlarga betaraf, diniy yetakchilardan mustaqil va har qanday teologik tushunchalardan xoli davlat belgisi” deb ta’riflagan. Dunyoviylik tamoyili amal qiladigan davlatda fuqarolarga na dindorlik, na dinsizlikni kuch bilan yuklash mumkin emas. Sekulyarizm - bu murosaga erishish modelidir. Dunyoviylik – davlatni, siyosatni, huquq va ta’limni dindan tozalash, dinning bu sohalarga aralashmasligi va shu shartda vijdon erkinligini kafolatlashdir. Ayni shu yo‘nalishdagi muammolar O‘zbekiston Respublikasining Birinchi Prezidenti I.Karimov va Prezident Sh.Mirziyoyevning ma’ruzalari, asarlarida ochib berilgan. Xususan, I.Karimov “Alloh qalbimizda va yuragimizda”[1] deb diniy e’tiqodning ahamiyatiga e’tibor qaratgan bo‘lsa, Sh.Mirziyoyev “Islom dini bizni ezgulik va