Berdaq atindaģi Qaraqalpaq Mámleketlik universitetininiń pedagogika psixologiya kafedrasi Ámeliy psixologiya qánigeliginiń 2- kurs studenti. Óskinbaeva Gulziyba Ilmiy basshi.

Аннотация

Bul maqalada mútájliklerdiń klassifikaciyası úyreniledi. Mútájlikler insan turmısınıń hár qıylı tarawlarında áhmiyetli rol oynaydı hám olardı klassifikaciyalaw sociallıq- tájirilikler, ekonomikalıq jaǵday hám psixologiyalıq táreplerdi anıqlawda járdem beredi. Izertlewde mútájliklerdiń túrleri hám olardıń sociallıq-ekonomikalıq tásiri haqqında tolıq maǵlıwmat beriledi. Tanısh sózler: mútájlikler, klassifikaciya, biologiyalıq mútájlikler, sociallıq mútájlikler, psixologiyalıq mútájlikler, mádeniy mútájlikler, ekonomikalıq tásir, izertlew usılları. Kiriw Mútájlikler túsinigi hám áhmiyeti Kereklilikler - insannıń turmıslıq jumısın dawam ettiriw hám ózin-ózi rawajlandırıw ushin zárúr bolgan zatlar yaki xizmetler. Olar insannıń qanaatlanıwshılıǵı, qáwipsizligi, ózin-ózi kórsetiwi, sociallıq baylanıslar hám ózine tán mútájliklerine tiykarlanǵan hár qıylı xarakterge iye. Mútájlikler kóplegen psixologiyalıq hám sociallıq faktorlar menen baylanıslı bolıp, insannıń turmıs sapasın belgileydi. Olar ekonomikalıq sistemada tiykarģı rol oynaydı, sebebi ekonomikalıq resurslar mútájliklerdi qanaatlandırıwģa bagdarlangan. Mútájliklerdiń klassifikaciyası zárúrligi Zárúrliklerdi klassifikaciyalaw - olardı túrler hám toparlar boyinsha tártipke salıw procesi. Bul process, ekonomikalıq hám sociallıq sistemalarda mútájliklerdi nátiyjeli qanaatlandırıw ushın áhmietli. Klassifikaciya járdeminde mútájlikler tómendegi kategoriyalarga bóliniwi múmkin: 1. Biologiyalıq mútájlikler: azıq-awqat, suw, qorgaw sıyaqlı tiykarģı turmıslıq mútájlikler. 2. Sociallıq mútájlikler: óz ara qatnasıqlar, sociallıq qollap-quwatlaw hám qabıllaw mútájlikleri. 3. Psixologiyalıq mútájlikler: ózin-ózi ańlaw, ózin-ózi bildiriw hám óz maqsetlerine erisiw tilegi. Kámbaǵallıqlardıń klassifikaciyası sociallıq hám ekonomikalıq siyasattı qáliplestiriwde, resurslardı bólistiriwde hám xızmetlerdi usınıwda úlken áhmiyetke iye. Kámbaǵallıqlar hám olardıń sociallıq-ekonomikalıq tásiri Kámbaǵallıqlar insan jámiyetinde sociallıq-ekonomikalıq rawajlanıwǵa úlken tásir kórsetedi. Olar ekonomikalıq xizmettiń tiykarģı motivaciya deregi bolip, óndiris proceslerinde talap hám usınıstı belgileydi. Kereklilikler qanaatlandırılmasa, sociallıq turaqsızlıq, kámbaǵallıq hám ekonomikalıq tómenlew sıyaqlı mashqalalar júzege keliwi múmkin. 5 78 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Mútájlikler sociallıq dúziliske de tásir etedi. Máselen, adamlardıń sociallıq mútájlikleri (máselen, shańaraq, doslar, jámáát) olardıń ruwxıy salamatlıǵına, abadanlıǵına hám ulıwma turmıs sapasına tikkeley tásir kórsetedi. Jáne bir áhmietli tárepi sonda, mútájlikler arqalı adamlardıń sociallıq háreketleri hám qatnasıwı artadı, bul bolsa sociallıq rawajlanıwǵa alıp keledi. Methodika: Izertlew usılları hám qatnaslar Mútájliklerdi klassifikaciyalaw hám úyreniw ushın bir neshe izertlew usılları hám qatnaslarınan paydalanıw múmkin: 1. Kvantitativ izertlew usılları: Bul usıl statistikalıq magliwmatlardı toplaw hám analiz etiwge tiykarlangan. Sorawlar, anketalar hám eksperimentler arqalı mútájlikler haqqında sanlı maǵlıwmatlar toplanadı. Bul usıl keń kólemli hám anıq nátiyjeler alıw imkaniyatın beredi. 2. Sifatlı izertlew usılları: Bul usıl mútájliklerdi tereńirek túsiniwge qaratılǵan. Intervyular, dıqqatlı-toparlar hám ashıq sorawlar arqalı respondentlerdiń pikirin hám sezimlerin úyreniw múmkin. Sapalı izertlewler, mútájlikler kontekstin hám olar menen baylanıslı sociallıq faktorlardı anıqlawda paydalı boladı. 3. Qospa metodlar: Bul qatnas kvantativ hám sapalı izertlew usıllarınıń kombinaciyasınan ibarat. Ol mútájliklerdi keńirek hám tereńirek úyreniwge imkan beredi. Magliwmatlar toplaw hám tallaw procesi Magliwmatlar toplaw procesi tómendegi basqıshlardı óz ishine aladı: 1. Izertlew maqsetleri hám sorawların anıqlaw: Zárúrlikler klassifikaciyasın úyreniwde tiykargı maqset hám sorawlardı belgilew zárúr. 2. Málimleme toplaw usılın tańlaw: Izertlew maqsetlerine sáykes keletuģın kvantitativ yamasa sapa usılın tańlaw. 3. Maǵluwmatlar jiynaw: Tanlangan usilģa muwapıq sorawnamalar, intervyular yaki basqa usıllar arqalı magliwmatlar jiynaladı. Bul processte respondentler mútájlikleri hám mútájlikleri haqqında maǵlıwmat beredi. 4. Málimlemeler analizi: Toplangan magliwmatlar statistikalıq usıllar yamasa sapalı analiz usılları járdeminde analizlenedi. Nátiyjeler mútájlikler klassifikaciyasın anıqlawda hám olardıń ózgesheliklerin úyreniwde paydalanıladı. Analiz etiletuģin mútájlikler túrleri Izertlewde tómendegi mútájlik túrleri analiz etiliwi múmkin: 1. Biologiyalıq mútájlikler: Azıq-awqat, suw, turaq jay, medicinalıq járdem sıyaqlı tiykarģı turmıslıq mútájlikler. 2. Sociallıq mútájlikler: Óz ara qatnasıqlar, shańaraqlıq qollap-quwatlaw, doslıq hám jámáátlik baylanıslar. 3. Psixologiyalıq mútájlikler: Ózin-ózi ańlaw, ózin-ózi bildiriw, óz maqsetlerine erisiw tilegi hám jeke rawajlanıw. 4. Mádeniy mútájlikler: Bilimlendiriw, kórkem ó