HÁREKETLI OYINLAR ARQALI BALALARDI SPORTQA BAǴDARLAW Allanazarova Amangu’l Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti Dene mádeniyatı teoriyası hám metodikası kafedrası oqitiwshisi.

Аннотация

Balanıń rawajlanıwı qorshaǵan ortalıqqa, ómirdiń qalay kelip shıǵıwına, tárbiyasına tuwrıdan-tuwrı baylanıslı. Boyına ósiw baqsha jasındaǵı hám kishi jastaǵı mektep balaları ushın tán. Balalardı dene tárbiyasınıń tiykarı bolıp, densawlıqtı bekkemlew hám durıs fizikalıq rawajlandırıw bolıp esaplanadı. Dene tárbiyasınıń tiykarǵı wazıypaları – oqıwshılardı salamatlastırıw, olardı fizikalıq rawajlanıwı, háreket tájiriybelerimizge iye bolıwı hám fizikalıq sıpatlardıń rawajlanıwın jaqsılawdan ibarat. Tayanish so’zler: Fizikalıq shınıǵıwlardı orınlaw bulshıq et jumısın aktivlestiredi, bul óz gezeginde qan aylanıwın kúsheytedi hám aqıbette júrek jumısınıń, dem alıwınń intensivligin asıradı, miydiń qan menen támiyinleniwin aktivlestiredi. Sport oyınları bólimine háreketli oyınlar, futbol, volleybol, qol tobı, basketbol kiredi. Bul jerde sport oyınları elementleri háreketli oyınlarda rawajlandırılıp barıladı. Baslawısh klasslarda háreketli oyınlar oqıtıladı, 3-4 klasslarda sport oyınlarınıń elementlerin háreketli oyınlarda úyretilip alıp barıladı. Dene tárbiyasınıń kompleks programması tómendegi wazıypanı orınlap baradı, salamatlıq shınıqtırıw, joqarı miynet shıńlarına erisiw, oqıwshılarda jaǵımlı sıpatlardı tárbiyalaw, Watandı qorǵawǵa tárbiyalaw. Sport hám háreketli oyınlardıń ulıwma xarakterdegi shınıǵıwları oqıwshıda hár tárepleme dene (fizikalıq) sapaların gezektegi kúshlilikti, shaqqanlılıqtı sińdiriwdegi shıdamlılıqtı tárbiyalap rawajlandırıp baradı. Bul sıpat-lardıń hámmesi de hadal ómir ushın júdá úlken áhmiyetke iye. Dene tárbiyası tárbiyanıń basqa túrleri menen birgelikte alıp barıladı (estafetalıq miynet, siyasiy, morallıq aqılıy sıpatları menen birge). Bul wazıypalardı orınlaw sport hám háreketli oyınlar sabaqlarında ámelge asırıladı. Jámáát bolıp háreket etiwde oqıwshılarda kópshiliktiń bir birine bolǵan doslıq, óz mápin jámáát mápinen joqarı qoymaslıq sıpatları úyretilip barıladı. Oqıwshılardıń jeke qızıǵıwshılıǵı asıp baradı. Sport oyınlarınıń kópshiligi jámáát bolıp oynalatuǵın bolǵannan soń, olar shuǵıllanıw waqtında bir-biriniń xarakterlerin, minez qulqın úyrenip baradı. Óz-ózinen usı jámáátte balalardıń lideri payda boladı, shıdamlı balalardı ózine erite alatuǵın qásiyetlerge iye bolıwı kerek. Sport hám háreketli oyınlarǵa úyretiw hám onı rawajlandırıw tiykarınan oqıw saatlarında hám mektepten tısqarı saatlarda alıp barıladı. Oqıw formasına sabaqlar hám sport sektsiyaları kiredi. Olardıń waqtı hám quramı boyınsha reglamentke boysınadı. Onıń mánisi programmada belgilengen. Sabaqtan tıs formasına sabaqtan aldıńǵı gimnastika sabaq waqtında dene tárbiyası minutları, uzayttırılǵan tánepislerde dene shınıǵıwlar, háreketli oyınlar hám kúni uzaytılǵan toparlarda kúndelik sabaqlar, salamatlastırıw kúnleri. 5 01 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Sport kúni «Úmit nálsheleri», «Kewilli startlar» kiredi. Sport hám háreketli oyınlar sabaqtan tıs shınıǵwılar formasına oqıwshılardı hár tárepleme shınıqtırıwda úlken áhmiyetke iye. Sport oyını sabaǵında oqıwshılardıń bilimi, birden bir shınıǵıwdı orınlay biliw qábileti, sabaqtan tıs shınıǵıwlar formasın, instruktorlıq hám tóreshilik etiw bilimlerin asırıw úyrenip barıladı [14]. Dástúrde kórsetilgen sport oyınlarınıń mánisi texnikalıq usılları oyın waqtında qollana biliwdi propagandalaydı. Hár bir texnikalıq usıllarda úyretiwde onı bólimlerge bólip, ayırım - ayırım jaǵdaylardı oqıwshılarǵa birden-bir oyınnıń usılın úyreniw ushın oqıtıwshı sol usıldı ańsat orınlaw ushın, qaysı jerinde qátelikke jol qoyılǵan bolsa, sonıń aldın alıwdı úyretip barıw kerek boladı. Kishi jastaǵı balalarda birde bir saat sport oyınlarınıń ishine kirgizip, oqıwshılardı qızıqtırıp alıp barıw kerek. Sabaqta háreketli oyınlar hám estafetalardı qosıp alıp barıw oyın texnikasın jaqsı ózlestiriwge hám dene shınıǵıwların asırıwǵa imkaniyat beredi. Joqarǵı klasslarda dene tárbiyası sabaǵı oqıtılǵanda sport oyınlarınıń texnikaların oyın waqtında qarsılıqlarǵa baylanıslı jaǵdaylarda alıp barıw kerek. úyretilgen oyın usılların texnikalıq xarakterdegi shınıǵıwlarda rawajlandırıp oyın processinde texnikalıq usıllardı tereń ózlestiriw taktikalıq háreketlerde rawajlandırılıp, oqıwshılrada jaqsı sıpatlardı tárbiyalaw menen birge alıp barıladı. Eki tárepleme oyın protsessinde kompleksli tapsırmalar orınlanıp barıladı, bul jaǵday oyın waqtında texnikalıq usıllar tereń ózlestiriledi. Oyın waqtında jámáát kapitanlarınıń oyındı basqarıp barıw hám onı shólkemlestiriw isleri alıp barıladı. Instruktor hám xanalar, tóreshiler toparı oyınǵa tayarlawda qatnasıp baradı hám oyın waqtında tóreshilik etiwdi úyrenip baradı. Tóreshilik etiw, jámáát kapitanı bolıw, instruktorlıq etiw, oqıwshılarda ózinshe is tutıwdı tárbiyalap baradı. Sport oyınları sabaqlarında oqıwshılardı dene tárbiyasına bolǵan qızıǵıwshılıqtı asırıp baradı. Oyınnıń dinamikası hám emotsional tárepleri oqıwshılardı ózine tartıp oyınǵa bolǵan qızıǵıwshılıǵın