Tayanısh sózler: Esse, fentazi, ekologiya mashqalası, faktologiyalıq materiallar. POSITION OF ECOXOGICAL PROBLEMS AT THE PROJALA DURING THE INDEPENDENCE PERIOD

Аннотация

In the article, the article was charged on works written in the environmentalism debamos. The writers' views are given on the highlightation of environmental problems. Key drives: essays, fentus, ecological problems, factoring materialization. ПОЛОЖЕНИЕ ЭКОКСОГИЧЕСКИХ ПРОБЛЕМ В ПРОЯЛЕ В ТЕЧЕНИЕ ПЕРИОДА НЕЗАВИСИМОСТИ Аннотация. В статье в статье было предъявлено обвинение в работах, написанных в экологическом дебамосе. Взгляды писателей приведены на выделение экологических проблем. Ключевые побуждения: эссе, фентус, экологические проблемы, факторинг материализации. Qaraqalpaq ádebiyatında sońǵı jılları sezilerli dárejede ózgerisler, alǵa ilgerlewler boldı. Bul ǵárezsizliktiń dáslepki jıllarındaǵı qaraqalpaq prozasında da óz kórinisin taptı. Jazıwshılar túrli janrlarda shıǵarmalar dóretti. Bul dáwirde T.Qayipbergenov, K.Karimov, M.Nızanov, Á.Paxratdinov, H.Ótemuratova, M.Tawmuratov, B.Ernazarov hám basqalardıń romanları, A.Ábdiev, E.Ermanov, Á.Atajanov, G.Ayımbetova, Yu.Álimbetov, A.Sultanov, M.Nızanov, B.Ernazarov povestleri, K.Smamutov, O.Ábdiraxmanov, Sh.Usnatdinov, K.Allambergenov, G.Matyakupovalardıń úlken- kishi kólemdegi esseleri jarıq kórdi. Ǵárezsizlik dáwirinde dóretilgen shıǵarmalardıń ishinde Aral máselesine, ekologiyalıq mashqalaǵa arnalǵanları, ulıwmalastırıp aytqanda adam hám tábiyat máselesin sáwlelendiriwshi shıǵarmalar da barshılıq. T.Qayipbergenovtıń “O dúnyadaǵı atama xatlar”, essesi K.Allambergenovtıń “Quslar qaytqan kún” povest hám gúrrińleri, “Dárya tartılǵan jıllar” romanı, O.Ábdiraxmanovtıń "Sayǵaqlardıń kóshpeli táǵdiri" essesi , "Teńiz tolı, ay jarıq" fenteziyi, K.Karimovtıń "Araldıń úmiti" romanı, A.Sultanovtıń" Besinshi awıl áńgimeleri" dúrkimi, G.Matyakupovanıń "Aral- 291 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4 jańa turmıs teńizi" esseleri elimizdegi awır ekologiyalıq mashqalalarǵa arnalıp, onda insan taǵdiri hám tábiyat mashqalaları sheber túrde jarıtıladı. Ǵárezsizlik jıllarında Tólepbergen Qayıpbergenov ádebiyatımızdı óziniń kórkem forma, janr hám stil salasındaǵı izlenisleri menen bayıttı. Bunıń mısalı sıpatında onıń «O dúnyadaǵı atama xatlar» roman-essesin keltiriwge boladı. Bul dóretpe tikkeley Aral tragediyasına arnalıp, ol ózbek, francuz tillerine awdarıldı, usı arqalı pútkil regionǵa qáwip salǵan apatshılıq haqqında jer júzi xalıqlarına málimlewde úlken xızmet atqardı.[1, 483 ]Aral boyı regionında júzege kelgen ekologiyalıq apatshılıqtıń kelip shıǵıw sebepleri hám kútiletuǵın aqıbetleri sóz etetuǵın bul shıǵarma jazıwshı tárepinen súwretlew obyekti etip alǵan tubalawshılıq jıllar dep atalǵan dáwirde tek biziń respublikamızda emes, pútkil awqamda byurokatlıq, paraxorlıq, kózboyawshılıq, mámleket múlkin talan-taraj etiwshilik, tábiyatqa nadurıs qatnas, morallıq qatnaslardıń buzılıwı tábiyattıń jábir shegiwine, ekologiyalıq apatshılıqtıń kelip shıǵıwına alıp keldi. Jazıwshı K.Allambergenov dóretiwshiliginde de 70-jıllardan berli insan hám tábiyat baslı temalardıń birine aylanıp kiyatır. Jazıwshınıń “Jer monologı” gúrrińinde insan hám tábiyat arasındaǵı quramalı hám sırlı qatnastıń názik tárepleri ashıp beriledi. Gúrrińdegi Ana-jer (Aq tóbe), Aq qozı, Xojabay obrazları arqalı jazıwshı adam hám tábiyat birliginiń, úylesimliliginiń qúdiretli kúshin kórsetiwge umtılǵan. “Quslar qaytqan kún” povesti jazıwshınıń ekologiya temasında balalar turmısınan alıp jazılǵan eń sátli povesti bolıp tabıladı. Avtordıń 1992-jılı baspadan shıqqan “Dárya tartılǵan jıllar” romanında da ekologiya teması sáwlelendirilip, onda dáryanıń suwınıń qaytıwı, tartılıwına úlken poetikalıq máni júklengen.[4, 48 ] Bul arqalı ol ótken ásirdiń sońǵı jıllarındaǵı aqıbetin oylamay jobalastırıwlardıń saldarınan ekologiyalıq jaǵdaydıń kelip shıǵıwı, adamlar sanasınıń ózgeriwin, yaǵnıy ekologiyalıq jaǵdaydıń ruwxıy ómirimizge tásirin ashıp kórsetiwdi niyet etken. Avtordıń bul niyeti bas qaharman Jalǵas Nazarovtıń obrazı arqalı ashıp beriledi. Jazıwshı O.Ábdiraxmanovtıń “Teńiz tolı, ay jarıq” shıǵarması da Aral teńiziniń ekologiyalıq jaǵdayı temasına baǵıshlanǵan bolıp, onda Aral teńiziniń házirgi kúndegi jaǵdayı onı asırap-abaylaw kerekligi tiykarǵı ideya etip alınadı. Bul arqalı jazıwshı insanlar arasında Watanǵa muhabbat, tuwılǵan jerge súyispenshilik, tábiyattı kóz qarashıǵınday asırap-abaylaw, bir-birewge degen mehir-múriwbet sıyaqlı pazıyletlerdi qáliplestiredi. Shıǵarma Tilegen degen ǵarrınıń ómiri, onıń eske túsiriwleri tiykarında rawajlanıp baradı. Ol ómirinshe Aral teńizinde balıqshı bolıp islegen, al házir teńizdiń suwı tartılıp, onda balıqlar azayıp atırǵanına qabırǵası qayısadı. Shıǵarma eń dáslep ǵarrınıń úsh balasın saparǵa atlandırıwı, yaǵnıy biz biletuǵn erteklik motivte baslanadı. 292 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4 Balalarınıń hár qaysısı hár tárepke ketedi. “Insan geyde ózinen alısta jasap atırǵan hámmeni baxıtlı dep oylaydı, hám baxıttı alıslardan izleydi. Lekin geyde bende baxıt degen lázzetti tatıp atırıp, onnanda táwiri tatqısı kelip, onnan da jaqsıs