Koʻp bolali oilalarda shaxslararo munosabatlarning bola psixik taraqqiyotiga ta’sirini o‘rganish zarurati

Аннотация

Mazkur maqola olimlari tomonidan koʻp bolali oilalarda shaxslararo munosabatlarning bola psixik taraqqiyotiga ta’siri haqidagi fikrlari va olimlar tomonidan olib borilgan tadqiqodlarini nazariy yoritib beradi. Kalit so‘zlar: ta’lim-taobiya jarayoni, koʻp bolali oilalarda shaxslararo munosabatlar, ota- ona va farzand munosabatlar, farzand tarbiyasi. Ijtimoiy psixologiya oila psixologiyasini o`rganganda, unga jamiyatning bir bo`g’ini, kichik ijtimoiy guruh sifatida qaraydi. Shu sababli ham konkret izlanishlarda uning paydo bo`lishi, mavjudligiga asos bo`luvchi omillarni va tugashi bilan bog’liq holatlarga e’tiborni qaratadi. XXI asrga kelib esa uning inson hayotidagi ahamiyati va jamiyat ma’naviyatini barqarorlashtirishdagi roli yanada sezila boshladi. Oila psixologiyasi ijtimoiy psixologiyaning bir tarmog’i sifatida XX asrning oxirlariga kelib shakllangan. Zero, dunyoning qator mamlakatlari, jumladan, rivojlangan davlatlarda ham oila va nikoh munosabatlaridagi muammolarini o`rganish va shu yo`nalishda maqsadli tadqiqotlar, ilmiy-amaliy tadbirlarni amalga oshirish lozimligini uqtirmoqda. Hozirgi kunda jamiyatning oilaga bo’lgan munosabati o‘zgargan. Mamalakatimizda onalikni va bolalikni muhofaza qilish bo‘yicha olib borilayotgan kuchli ijtimoiy himoya siyosati olib borilayotgan bo‘lsada, lekin jamiyatimizda ko‘p bolali oilalar soni kam uchraydi. Olimlarining koʻp bolali oilalarda shaxslararo munosabatlarning bola psixik taraqqiyoti 497 muammosiga taalluqli adabiyotlarni tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, ta’lim-taobiya jarayoni bir necha asrlar davomida buyuk allomalarning diqqat markazida turgan. Psixologiyada oilada ota-ona va farzand munosabatlari, oilada shaxslararo munosabatlar, oilada nizoli vaziyatlarni o‘zbek olimlari tomonidan ham o‘rganilgan. Bular qatoriga professorlar M.G.Davletshin, G‘.B.Shoumarov, E.G‘.G‘oziyev, V.M.Karimova, R.S.Samarov, F.Ro‘ziqulov, N.S.Safayev, Z.T.Nishonova, Sh.R.Barotov ,M.Salayeva va boshqalarni ko‘rsatish joyiz. Bu olimlar tomonidan olib borilgan ishlarda oilada shaxslararo munosabatlar, nizolarni kelib chiqish sabablari ularni oldini olishga qaratilgan masalalar o‘z ifodasini topgan va nizoli vaziyatlar psixologik jarayon sifatida chuqur taxlil qilingan. Oilaviy munosabatlar bo‘yicha ko‘plab tadqiqotlar olib borilishiga qaramasdan, koʻp bolali oilalarda shaxslararo munosabatlarning ijtimoiy-psixologik xususiyatlari nisbatan kam tadqiq etilganligi bois uni emperik jihatdan o‘rganish muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki oilada shaxslararo munosabatlar orasida koʻp bolali oilalarda ota-ona va farzand munosabatlari oilaning mustahkam bo‘lishida, unda voyaga etib kelayotgan farzandlar kelajagiga aloqador muommolarga duch kelishi tabiiy. Shu sababdan ota-ona va farzand munosabatlarining ijtimoiy- psixologik xususiyatlarini o‘rganish bugungi kunning dolzarb muommolaridan biri bo‘lib, bu xususida atroflicha ilmiy izlanishlar olib borishni taqozo etadi. Ko`p farzandli oila munosabatlar tizimi serqirra bo`lgan oiladir, unda ba’zan, farzandlarning to‘ng’ichi ota-onalarday yuqori pog’onaga ham ko`tarilib qoladi. Bunday oiladagi munosabatlarning yaxshi bo`lishi uchun ota-ona har bir oila a’zosining vazifalari va oiladagi maqomlarini aniq tasavvur qilib, bo`lib berishi, to`ng’ich bola bilan kichiklar o`rtasidagi muomala qoidalarini bolalikdan bir maromda yo`lga qo`yilgan bo`lishi talab etiladi. Bu yerda ota-ona tuzilmasi, ya’ni, ota-onaning mavqei, obro`si kuchli va yetakchi bo`lishi shart. Oilaga bo'lgan munosabat – bu munosabatlar, baholashlar, yo'nalishlar umumiyligida namoyon bo'ladi. Hayotning asosiy sohalaridagi obyektlarning ma'lum sinflarida ko`p farzandli oiladalar kirishadi. Ko`p farzandli oiladalarda oilaviy hayot sohalarida biz yo'nalishlarni nazarda tutamiz ko`p farzandli oila va shaxsning ehtiyojlari qondiriladigan oilaviy faoliyat va ko`p farzandli oilaviy funktsiyalar amalga oshiriladi. Ko`p farzandli oiladalarda biz quyidagi sohalar bilan munosabatlarni ko'rib chiqamiz: reproduktiv, jinsiy, ota-onalar uchun tarbiyaviy ta'lim, maishiy, ijtimoiy va kasbiy faoliyat, oilaviy aloqa, hissiy va qiymatli. Ko`p farzandli oiladalarda oilaga munosabat obyekti sifatida oila guruhining a'zolari hisoblanadi (bolalar, turmush o'rtog'i), shaxsning o'zi munosabatlar subyekti, shuningdek hodisalar va vaziyatlar, ko`p farzandli oiladalarda oilaviy hayotning tanlangan sohalari uchun xarakterli asosiy tarkibiy qismlar hisoblanadi. Hozirgi kunda jamiyatning oilaga bo’lgan munosabati o‘zgargan. Mamalakatimizda onalikni va bolalikni muhofaza qilish bo‘yicha olib borilayotgan kuchli ijtimoiy himoya siyosati olib borilayotgan bo‘lsada, lekin jamiyatimizda ko‘p bolali oilalar soni kam uchraydi. Olimlar tomonidan oilaning turli jihatlar o‘rganilayotganligiga qaramay, bugungi kunda yoshlarning oilaga tayyorlash, farzand ko‘rish, farzand tarbiyasi masalasi dolzarbligini yo‘qotmagan. Oila – jamiyatning ajralmas bo‘lagi. Biror bir xalq, millat yoki jamiyat yo‘qki, u o‘zining rivojlanish tarixida va tar