SPORT SHARTNOMALARIDA NEUSTOYKA QO‘LLASH ASOSLARI VA TARTIBI Bolliyev Nurmuxammad Toshkent davlat yuridik universiteti, Sport huquqi yo'nalishi magistranti.

Аннотация

Mazkur tadqiqot professional sport shartnomalarida neustoyka institutining huquqiy tabiatini, uning shakllanish asoslari va qo‘llanilish tartibini ilmiy jihatdan tahlil qilishga bag‘ishlangan. Fuqarolik kodeksining 260–262-moddalariga muvofiq, neustoyka shartnoma shartlari buzilgan taqdirda qarzdor tomonidan kreditor foydasiga to‘lanadigan oldindan belgilangan pul majburiyatidir. Shu bilan birga, sport shartnomalarida neustoyka qo‘llashning milliy me’yoriy bazasi yetarli darajada tizimlashtirilmagan bo‘lib, amaliyotda umumiy qoidalar va sport federatsiyalari reglamentlari asosida amalga oshirilmoqda. Tadqiqot davomida FIFAning Status va Transfer reglamenti (RSTP) doirasida shartnomani asossiz buzganlik uchun nazarda tutilgan moliyaviy kompensatsiya va sport sanksiyalari tizimi o‘rganildi. Milliy huquqiy tartib va FIFA talablari o‘rtasidagi tafovutlar, shuningdek sud amaliyotida neustoykani hisoblash va uning miqdorini kamaytirish mezonlari tahlil qilindi. Natijalar sport shartnomalarida neustoyka shartnomaviy intizomni ta’minlovchi samarali vosita ekanini tasdiqladi. Shu bilan birga, uni belgilash va qo‘llash mexanizmlarini milliy qonunchilikda yanada aniqlashtirish hamda FIFAning moliyaviy va sport-huquqiy choralarini milliy huquqiy amaliyot bilan uyg‘unlashtirish zarurligi asoslab berildi. Tadqiqot xulosalari sport shartnomalarining huquqiy barqarorligini oshirish, shartlarni buzganlik uchun javobgarlikni tartibga solish va sportchilar hamda klublar manfaatlarini himoya qilishning ilmiy asoslangan huquqiy mexanizmlarini ishlab chiqishga xizmat qiladi. Kalit so‘zlar: neustoyka, sport kontrakti, jarima, penya, fuqarolik javobgarligi, FK 260–262, FIFA RSTP, barqarorlik. Maqsad: sport shartnomalarida neustoykani belgilash va qo‘llash tartibini nazariy va amaliy jihatdan kompleks tahlil qilish hamda milliy sport-huquqiy tizimni takomillashtirishga oid ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqish. Vazifalar: ✅ FK 260–262-moddalari asosida neustoyka institutining huquqiy tabiatini yoritish; ✅ Jarima va penya shakllarining qo‘llanish xususiyatlarini tahlil qilish; 12 Iyun, 2025-Yil ✅ FIFA RSTP’da ko‘rsatilgan moliyaviy va sport sanksiyalar mexanizmlarini milliy amaliyot bilan qiyoslash va kamchiliklarni aniqlash; ✅ Milliy sud amaliyotida neustoykani kamaytirish mezonlarini tizimlashtirish; ✅ Klublar va sportchilar uchun amaliy ko‘rsatmalar ishlab chiqish. Tadqiqot normativ-huquqiy tahlil, qiyosiy-huquqiy tahlil, empirik keys-tahlil va statistik tahlil usullariga tayangan holda amalga oshirilgan. Olib borilgan ilmiy tadqiqotlar sport shartnomalarida neustoyka institutining qo‘llanishi bo‘yicha quyidagi muhim natijalarni aniqladi: 🔹 Neustoyka shakllarining huquqiy asoslari. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 261-moddasiga muvofiq, neustoyka jarima va penya shakllarida ifodalanadi. Jarima – shartnomada aniq ko‘rsatilgan qat’iy pul summasi, penya esa qarzdor to‘lovni kechiktirgani uchun hisoblanadigan foiz ko‘rinishidagi to‘lovdir. Shu bilan birga, sport shartnomalarida ushbu shakllarning qo‘llanish tartibi ko‘pincha noaniq ifodalar bilan belgilanadi, bu esa sud amaliyotida talqin masalasini murakkablashtiradi. 🔹 Sport shartnomalarining maxsus xususiyatlari. Sport shartnomalari odatiy fuqarolik- huquqiy bitimlardan farqli ravishda, “musobaqa taqvimi” (match schedule), doping nazorati, jarohat olish ehtimoli kabi omillar bilan bog‘liq bo‘lib, neustoyka sportning ushbu xususiyatlarini ham qamrab olishi kerakligi aniqlangan. Biroq milliy amaliyotda bunday omillar hali inobatga olinmayapti. 🔹 Xalqaro reglamentlar bilan solishtirish. FIFA RSTP 17-moddasi shartnoma shartlarini asossiz buzgan tomon uchun moliyaviy kompensatsiyani hisoblashni, shuningdek, sport sanksiyalarini (o‘yinchi uchun 4–6 oy diskvalifikatsiya, klub uchun ikki transfer oynasi taqiqi) qo‘llashni nazarda tutadi. Bu modelda neustoyka va sport sanksiyalari birgalikda ishlatiladi. Milliy amaliyotda esa ushbu qo‘shma mexanizm normativ jihatdan aniq belgilanmagan, bu esa kontraktual barqarorlikka salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. 🔹 Neustoykani kamaytirish masalasi. FK 261/3 moddasiga binoan, sud neustoykani faqat u haddan tashqari nomutanosib deb topgan taqdirda kamaytirishi mumkin. Biroq sport shartnomalarida “haddan tashqari” mezoni noaniqligi sababli sud amaliyoti barqaror emas: ayrim ishlar bo‘yicha neustoyka miqdori kamaytirilgan, ayrim ishlar bo‘yicha esa to‘liq saqlab qolingan. 🔹 CAS va FIFA ishlaridagi amaliyot. Xalqaro sport nizolarini hal etishda CAS sudlov amaliyoti shartnomada ko‘rsatilgan neustoyka miqdorini professional sportchining kelishilgan xatar 13 Iyun, 2025-Yil sifatida tan olishini asos qilib oladi. Shu bois, xalqaro amaliyotda sport shartnomalaridagi neustoyka bandlari kuchga ega bo‘lib, shartnoma shartlarini vijdonan bajarishga rag‘batlantirish omili sifatida xizmat qiladi. 🔹 Milliy amaliyotdagi muammolar. O‘zbekiston amaliyotida neustoyka bandlari ko‘pincha umumiy ibora bilan chegaralanadi, masalan: “Majburiyatni buzgan taqdirda t