PEDAGOGIK OLIY TA’LIM JARAYONIDA TALABALARNING INKLYUZIV TAYYORGARLIGNI KOMPITENTSIYAVIY YONDASHUV ASOSIDA RIVOJLANTIRISHNING ILMIY-NAZARIY ASOSLARI Xafizova Umida

Аннотация

This article examines the scientific and theoretical foundations of developing students' inclusive preparedness in the process of pedagogical higher education through a competency-based approach. The significance of inclusive education, its social and psychological aspects, as well as the role of a competency-based approach in preparing students for practical activities are analyzed. The article also presents practical examples and opinions of scholars, outlining the methods necessary for educators to implement inclusive education effectively. Keywords: inclusive education, competency-based approach, pedagogical higher education, students, individual approach. Аннотация. В данной статье рассматриваются научно-теоретические основы развития инклюзивной подготовки студентов в процессе педагогического высшего образования на основе компетентностного подхода. Анализируется значимость инклюзивного образования, его социальные и психологические аспекты, а также роль компетентностного подхода в подготовке студентов к практической деятельности. Статья также представляет практические примеры и мнения ученых, определяя методы, необходимые для эффективной реализации инклюзивного образования. Ключевые слова: инклюзивное образование, компетентностный подход, педагогическое высшее образование, студенты, индивидуальный подход. Bugungi kunda ta'lim tizimida inklyuziv ta'lim konsepsiyasi muhim o'rin egallaydi. Inklyuziv ta'lim — bu barcha talabalarni, jumladan, maxsus ehtiyojlari bo'lganlarni ham bir xil ta'lim jarayonida ishtirok etishiga imkon beruvchi yondashuvdir. Ushbu maqolada pedagogik oliy ta'lim jarayonida talabalarni inklyuziv tayyorgarligini rivojlantirishda kompetensiyaviy yondashuvning ahamiyati, uning ilmiy-nazariy asoslari, amaliy misollar va olimlarning fikrlari keltiriladi. Inklyuziv ta'lim, o'z navbatida, ta'lim jarayonida barcha talabalar uchun teng imkoniyatlar yaratishga qaratilgan. Bu, o'z-o'zidan, jamiyatda ijtimoiy adolatni ta'minlashga xizmat qiladi. Ta'lim olimlari, masalan, A. A. Vasilev va S. V. Sokolov o'z asarlarida inklyuziv ta'limning ijtimoiy va 95 Avgust, 2025-Yil psixologik ahamiyatini ta'kidlaydilar. Ular, shuningdek, inklyuziv ta'lim orqali talabalar o'rtasida hamjihatlik va toqatni rivojlantirish mumkinligini ko'rsatadilar. Kompetensiyaviy yondashuv — bu ta'lim jarayonini talabalarning amaliy faoliyatlariga tayyorlashga qaratilgan yondashuvdir. U talabalarni nafaqat nazariy bilimlar bilan, balki amaliy ko'nikmalar bilan ham ta'minlaydi. Bunday yondashuvning asosiy maqsadi talabalarni real hayot sharoitlariga mos keladigan ko'nikmalar bilan qurollantirishdir. O'zbekiston Respublikasi Oliy va o'rta maxsus ta'lim vazirligi tomonidan olib borilgan tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, inklyuziv ta'limni amalga oshirishda o'qituvchilarning tayyorgarligi muhim rol o'ynaydi. Professor M. A. Abdullayeva "Talabalarni inklyuziv ta'limga tayyorlashda kompetensiyaviy yondashuvning ahamiyati" mavzusida olib borgan tadqiqotida shuni ta'kidlaydi: "O'qituvchilar o'z bilimlarini doimiy ravishda yangilab borishlari, zamonaviy metodlarni qo'llashlari va talabalarning individual ehtiyojlarini hisobga olishlari zarur." Ilmiy-nazariy Asoslar: 1. Pedagogik Psixologiya: Talabalar o'zlarining individual xususiyatlariga qarab o'qitilishi kerak. Shuning uchun, inklyuziv ta'limda individual yondashuvni amalga oshirish zarur. 2. Sotsiologiya: Ta'lim jarayonida talabalar o'rtasidagi ijtimoiy munosabatlarni rivojlantirish muhimdir. Bu inklyuziv ta'limning asosiy tamoyillaridan biridir. 3. Ta'lim Nazariyasi: O'qituvchilar inklyuziv ta'limga tayyor bo'lishi va buni amalga oshirish uchun zarur metodlarni bilishi kerak. Amaliy misollar: 1. Guruhli Ish: Talabalar guruhlarga bo'lingan holda muammolarni hal qilishga chaqiriladi. Bu orqali ularning bir-biriga yordam berish qobiliyati rivojlanadi. 2. Differensial O'qitish: O'qituvchi har bir talabaga uning ehtiyojlariga mos ravishda materiallarni taqdim etadi. Masalan, maxsus ehtiyojlari bo'lgan talabalar uchun qo'shimcha resurslar tayyorlanishi mumkin. 3. Refleksiya: Dars oxirida talabalar o'z fikrlarini bildiradilar va o'rganilgan materialni qanday qo'llashlari mumkinligini muhokama qiladilar. Kompetensiyaviy yondashuvga asoslangan o’qitishning asosiy mohiyati kasbga yo’naltiruvchi fanlardan tashkil qilingan ta’lim-tarbiya jarayonida o’quvchilar tomonidan egallangan bilim, ko’nikma va malakalarni o’z shaxsiy hayoti davomida, shuningdek, kelgusi kasbiy va ijtimoiy faoliyatlarida qo’llay olish kompetensiyalarini shakllantirishga yo’naltirish sanaladi. O’quvchilar kelgusi hayoti davomida shaxsiy, ijtimoiy, iqtisodiy va kasbiy munosabatlarga kirishishi, jamiyatda o’z o’rnini egallashi, mazkur jarayonda duch keladigan muammolarning yechimini hal etishi, eng muhimi o’z sohasi, kasbi bo’yicha raqobatbardosh bo’lishi uchun zaruriy tayanch kompetensiyalarga ega bo’lishi lozim[2]. O’quvchilarda shakllantiriladigan kompetensiyalar uch darajaga ajratiladi: tayanch kompetensiyalar; umumiy (predm