К содержанию
РецензированоUZ2025

Xalqaro ilmiy - amaliy konferensiyasi, 2025-yil 24-aprel IQTISODIY XULQ-ATVOR HODISASIGA G‘ARB PSIXOLOGIYASI OLIMLARINING ASOSIY QARASHLARI Yuldosheva Gavhar O‘tkirovna

OLIMLARINING ASOSIY QARASHLARI · Yuldosheva Gavhar O‘tkirovna

Современная наука и исследования · 106 · 2025

Аннотация

Shaxsning iqtisodiy xulq-atvori murakkab ijtimoiy-psixologik hodisadir. Iqtisodiy xulq-atvorning shakllanishi shaxsning ehtiyojlari va resurslarini, shuningdek, uning atrof-muhit va faoliyatining unga nisbatan ob'ektiv bo'lgan barcha sharoitlari (psixologik, ijtimoiy, iqtisodiy) majmuasini o'z ichiga oladi. Mazkur maqolada iqtisodiy xulq-atvor hodisasiga g‘arb psixologiyasi olimlarining yondashuvlariga to‘xtalib o‘tilgan. Kalit so‘zlar: xulq-atvor, iqtisod, iqtisodiy psixologiya, iqtisodiy ong, kognitiv, affektiv, konativ Iqtisodiy xulq-atvor, psixologlar ekspertizasining predmeti bo'lgan shaxsning o'ziga xos ehtiyojlari, motivlari va resurslari bilan belgilanadigan hodisa sifatida talqin etiladi. Iqtisodiy xulq-atvor inson hayotining alohida elementi sifatida qaraladi, u yagona yoki har doim eng muhimi emaslik kabi tushunchalardan holidir. Psixologiya nega individlar baʼzan oʻzini insoniy tabiatiga mos emas, balki iqtisodiy jihatdan oqilona va o’zini shu tarzda tutadi, individual psixologik xususiyatlar ularning real iqtisodiy xulq-atvorida qanday namoyon boʻladi, iqtisodiy sharoitlar odamlarning psixologik xususiyatlariga qanday taʼsir qiladi, ular oʻrtasidagi oʻzaro bogʻliqlik kabi savollarni koʻrib chiqadi. V.S.Avtonomov psixologiyada inson haqidagi mavjud tushunchalarning xilma-xilligini va shu asnoda iqtisodiy xulq-atvorni tushunishga yondashuvlarning ko'pligini ta'kidlaydi: "Iqtisodchilardan farqli o'laroq, psixologlar inson xatti-harakatlarini ratsionallik bilan emas, balki boshqa narsa bilan belgilaydilar: bixeviorizm uchun - bu xatti-harakatni kuchaytirish mexanizmi berilgan xulq-atvor, freydizm uchun - ongsiz motivatsiya, rivojlanish psixologiyasi uchun - individual kognitiv rivojlanish bosqichi, ijtimoiy psixologiya uchun - ijtimoiy kontekst va uning individual idroki hisoblanadi. Hatto bu jihatdan iqtisodchilarga eng yaqin bo'lgan kognitiv psixologiya vakillari ham ta'sirini individual xulq-atvorga oid ma'lumotlarni qayta ishlash mexanizmlarining o'ziga xos xususiyatlari ekanligini ta’kidlaydilar. Shaxsning iqtisodiy xulq-atvori murakkab ijtimoiy-psixologik hodisadir. Iqtisodiy xulq- atvorning shakllanishi shaxsning ehtiyojlari va resurslarini, shuningdek, uning atrof-muhit va faoliyatining unga nisbatan ob'ektiv bo'lgan barcha sharoitlari (psixologik, ijtimoiy, iqtisodiy) majmuasini o'z ichiga oladi. Moliyaviy xulq-atvorni jamg'arma xatti-harakatlari va qarz xatti-harakatlari nuqtai nazaridan tekshirish mumkin. Jamg'armaning psixologik tahlili iqtisodiy tahlildan sezilarli darajada farq qiladi, bunda shaxslar o'zlarining kelajakdagi farovonligini maksimal darajada oshiradigan oqilona agentlar sifatida tasvirlanadi. Jamg'arma motivlari ierarxik tuzilma shaklida tavsiflanadi, shu jumladan pulni boshqarish motivi, xavfsizlik, maqsadga yo'naltirilgan jamg'arma motivi - kelajakda muayyan uzoq muddat foydalaniladigan tovarlarni sotib olish imkoniyati va boylikni boshqarish motivi kabilar. Noaniqlik psixologik nuqtai nazardan tejashning eng aniq jihatlaridan biridir. Bu odamlarni jamg'arma rejasini ishlab chiqishga va 10 “YANGI O‘ZBEKISTONDA ZAMONAVIY PSIXOLOGIYA VA PEDAGOGIKAGA DOIR MUAMMOLARNI TADQIQ ETISHNING TRANSFORMATSION IMKONIYATLARI” Xalqaro ilmiy - amaliy konferensiyasi, 2025-yil 24-aprel pulni olishlari bilanoq pul sarflashga moyilligini engishga undaydi. "Kechiktirilgan qoniqish" kelajakda ko'proq foyda keltiradi va bu psixologik tadqiqotlar uchun asos bo'ladi. Noaniqlik, oldindan ko'rish, o'z-o'zini tartibga solish, tejamkorlik va o'z-o'zini samaradorligi kabi jamg'armalarni rejalashtirishga ta'sir qiluvchi omillar o'rganildi. Iqtisodiy xulq-atvor quyidagi tarkibiy qismlar: kognitiv (iqtisodiy parametrlarni idrok etish va ifodalash, iqtisodiy tafakkurda oqilona va irratsional jihatlar, qaror qabul qilish omillari); affektiv (his-tuyg'ular va his-tuyg'ular bilan bo'yalgan sub'ektiv munosabatlar); va konativ (samarali-dinamik) bilan ifodalanishi mumkin. Iqtisodiy xulq-atvor o'zining qiymatga asoslangan va mazmunli tabiati bilan tavsiflanadi, bu iqtisodiy munosabatlar sub'ektining tanlash tizimi doirasida mavjudligini anglatadi - iqtisodiy faoliyatning ayrim turlarini ularning qiymat yo'nalishlari, hayotiy tamoyillari, maqsadlari va intilishlariga qarab qabul qilish yoki rad etish kabilar kiradi. Qiymatga asoslangan ma'no ratsionallik subyektning iqtisodiy faoliyatining eng universal tartibga soluvchisi bo'lib xizmat qiladi. Iqtisodiy xulq-atvorning ma'lum bir turini tanlash yoki rad etishga nafaqat iqtisodiy oqilonalik yoki uning imkoniyatlari va ehtiyojlarini baholash, balki hayotning ma'nosi, axloqiy va qadriyat yo'nalishlari ham ta'sir qiladi, bu psixologik-iqtisodiy tadqiqotlar tahlilida isbotlangan. Iqtisodiy faoliyatda qiymatga asoslangan ratsionallik turli ko'rinishlarda namoyon bo'lishi mumkin, ular ongli ravishda ongsiz, passivdan faolgacha, hatto namoyishkorona rad etish va hokazo. Shunday qilib, shuni ta'kidlash mumkinki, ma'lum bir hayot tamoyillari, ma'nolari, qadriyatlari va

Доказательный фрагмент

«Shaxsning iqtisodiy xulq-atvori murakkab ijtimoiy-psixologik hodisadir.»

Образец извлечения

Демо-превью

Shaxsning iqtisodiy xulq-atvori murakkab ijtimoiy-psixologik hodisadir. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.

Цитирований
0
Тип
Журнал
Страна
Узбекистан
Ключевые слова
iqtisodiy ong, xulq-atvor, iqtisod, affektiv, kognitiv, konativ, iqtisodiy psixologiya
Открыть DOI
Спросить CiteX об этой работе

Смежные источники