XIX-XX ASRLARDA BUXORO XONLIGIDA MILLATLAR ARO MUNOSABATLAR Toshmamatov Azizbek Tohir o’g’li Termiz davlat universiteti Tarix fakulteti Magistratura bo’limi M-124 guruh talabasi 1-bosqich talabasi.

Аннотация

This article is devoted to the study of the formation of ethnic groups in the Bukhara Khanate, their mutual relations and the process of the population census conducted in 1924. The analysis is based on the research of B.Kh. Karmysheva. The Bukhara Khanate, as the historical center of Central Asia, is of great importance in studying the mutual relations of the two main nationalities, the Tajiks and the Uzbeks. Keywords: Bukhara Khanate, population census, ethnic groups, Tajiks and Uzbeks, Central Asia, cultural relations, territorial groups. МЕЖДУНАРОДНЫЕ ОТНОШЕНИЯ В БУХАРСКОМ ХАНСТВЕ В XIX-XX ВВ. Аннотация. Статья посвящена изучению формирования этнических групп в Бухарском ханстве, их взаимоотношений, а также хода переписи населения, проведенной в 1924 году. Проанализировано на основе исследования Б.Х.Кармышевой. Бухарское ханство, как исторический центр Средней Азии, имеет важное значение для изучения взаимодействия двух крупных национальностей — таджиков и узбеков. Ключевые слова: Бухарское ханство, перепись населения, этнические группы, таджики, узбеки, Средняя Азия, культурные связи, территориальные группы. Kirish: O‘rta Osiyo hududida o‘zbeklar va tojiklar orasidagi aloqalar ko‘p asrlik tarixga ega. Buxoro xonligidagi aholini ro‘yxatga olish jarayonlari va uning etnik guruhlar orasidagi farqlarni tahlil qiladi. 510 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1 Adabiyotlar tahlili va metodologiyasi: Surxondaryo elatlarini o’rganishda B.X.Karmishevaning xizmatlari beqiyos. Jumladan olima o’zining tadqiqotlarida millatlar aro munosabatlarni o’rganishga katta e’tibor berdi. Surxondaryo viloyati bo‘yicha olib borilgan ilmiy ishlari bilan tanilgan Buxoro xonligi tarixini o‘rganish borasida B.X. Karmisheva, millatlararo munosabatlarning rivojlanishini chuqur tahlil etgan va bu hududda yuz berayotgan ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy jarayonlarni yoritishda katta hissasini qo‘shgan ilmiy xodimlardan biridir. Uning tadqiqotlari, Buxoro xonligidagi millatlararo munosabatlar, shuningdek, etnik guruhlarning siyosiy hayotdagi roli haqida yangi, qiziqarli ma'lumotlar taqdim etadi. B.X. Karmishevaning Surxondaryo viloyati tarixini o‘rganishdagi ishlari va uning millatlararo munosabatlar borasidagi ilmiy yondashuvlariga munosib hissa qo’shgan. 1914-yilda Sharqiy Buxoroda rus hokimiyatining talabi bilan aholi soni, to‘g‘risida ma’muriy yo‘l bilan ma’lumotlar to‘plangan. Shunga o‘xshash ro‘yxatga olish 1917 yilda o‘tkazilgan 1. 1924-yilda Oʻrta Osiyoni rayonlashtirish komissiyasi ekspeditsiyasi a’zolari Buxoro shahridan 1917 yilgi aholini roʻyxatga olishning birlamchi materiallarini topishga harakat qilgan, shuningdek Sharqiy Buxoroda rus hokimiyatining talabi bilan aholi soni to‘g‘risida ma’muriy yo‘l bilan ma’lumotlar to‘plangan 2. Etnografik adabiyotlarda koʻpchilik oʻtroq xalqlar singari tojiklar ham mahalliy guruhlarga boʻlinganligi bir necha bor taʼkidlangan 3. Tojikiston va Oʻzbekistonning janubiy viloyatlari tojiklari ham bundan mustasno boʻlib, bir qator hududiy guruhlarga boʻlingan: bular yirik tarixiy-madaniy mintaqalarning tub aholisi (masalan, kulobi-kulobliklar, qorategin qorateginlari),yoki kichikroq hududlar (odatda ma’lum bir tog‘ daryosi havzasi yoki uning bir qismi, masalan, Varzobi, Varzob daryosi havzasi aholisi), yoki shahar yoki yirik qishloq va unga tutash qishloqlar (Boysuniy, Darbandi, Panjobi va boshqalar) aholisi 4. Chagʻatoylar (1924 yil maʼlumotlariga koʻra, oʻrganilayotgan hududdagi barcha tojiklarning 23,4% ni tashkil qiladi, quyida va kulobilar, 60% dan ortigʻi tashkil etadi. Oʻrta Osiyoni rayonlashtirish komissiyasi ekspeditsiyasi 1924 yilda tojik va oʻzbekzabon chagʻatoylarni roʻyxatga oldi. Tojik-chagʻatoylar (56.351 kishini tashkil etgan 5. 1 . Пославский Ю. и Экономический очерк Таджикистана, - «Таджикистан. Сборник статей», Ташкент, 1925. 2 Козлов Г. И. Из истории языка дари, КСИНА, вып. 65, 1964. уратса в тураменки, т. 11, 11, 1900, 3 Материалы по районированию Средней Азии, кн. 1. Территория и насе ление Бухары и Хорезма, ч. 1. Бухара, Ташкент, 1926. 4 Писарчик А А. К. Некоторые данные по исторической топографии го родов Ферганы, «Сборник статей, посвященных искусству таджик ского 5 Абрамзон С. М. Народные предания как источник для изучения эт нической истории киргизов Центрального Тянь-Шаня, «Этническая история народов Азки», М., 1972. 511 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1 Ko‘hitang togʻlarining sharqiy etaklarida 10 dan ortiq qishloq boʻlib, ularning aholisini chagʻatoylar tashkil etgan. Ularning eng yiriklari: Sherjand, Vandob, Zarabag, Poshxurd va Chakob. Zarabog‘da chig‘atoy tojiklaridan tashqari o‘zbek xo‘jaylari ham bo'lgan. Katta Poshxurd qishlog‘ining aralash aholisining yarmiga yaqini chig‘atoy tojiklari edi. Sanab oʻtilgan qishloqlardan janubda, past suvli Poshxurd vodiysining janubida (Ko‘hitang tizmasi va past Kelifsherobod tizmasi oraligʻida choʻzilgan) bir guruh qishloqlar (Gʻoz, Yoqubbayqarez, Axtash, Algʻuy, Yarmaqarez, Chorvagʻ