Мнения джадидских просветителей на проблему гендерную грамотность в Туркестанских края

Аннотация

Калит сўзлар: Ушбу мақола ХИХ аср охири ХХ аср бошларида Туркистон Отинойилар жадид маърифатпарварларининг хотин қизлар масаласида Жадид мактаблари қарашлари, хусусан жамият ҳаётида хотин-қизлар ўрни ва Садриддин Айний роли, уларнинг саводхонлик даражаси, бу борада Фитрат Беҳбудий жадидларнинг олиб борган саъйи ҳаракатлари, , хотин – Тарбия қизлар билимли қилиш, янги усул мактабларига уларни жалб этиш каби қарашлари таҳлил этилган. 1 Teacher of history at the Academic Lyceum under University of World economy and Diplomacy umidbekmuhammadkarimm@gmail.com Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special issue -1, №01 (2020) / ISSN 2181-1415 Мнения джадидских просветителей на проблему гендерной грамотности в туркестанском крае АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В статье рассказывается о взглядах джадидских Атыны просветителей Туркестана на проблему женщин в конце XIX школы джадидов - начале XX веков, в частности, о роли и месте женщины в Садриддин Айни обществе, уровне их грамотности, усилиях джадидов в этом Фитрат Бехбуди направлении. Были проанализированы такие взгляды, как Образование повышение их образования, привлечение их в школы новых методов. ДОЛЗАРБЛИГИ Ҳозирги кунда юртимизда хотин – қизларнинг ўрни, уларнинг жамият ҳаётида нуфузини ҳар томонлама ошириш, уларнинг таълим олиши, уларни иш билан таъминлаш, уларнинг мавқеини ошириш масаласида самарали ишлар олиб борилмоқда. Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш. М.Мирзиёев хотин–қизлар масаласига тўхталар экан, ўз нутқларида шундай фикрларни билдирадилар «оналар ва болалар соғлиғини муҳофаза қилиш, аёлларнинг турмуш шароитларини ҳисобга олган ҳолда, иш билан таъминлаш, опа–сингилларимизнинг оғирини енгил қилиш учун ҳар томонлама имконият яратиш, хотин–қизларнинг ижтимоий-сиёсий ҳаётимиздаги ўрни ва нуфузини ошириш бўйича давлат сиёсатини давом эттиришни биз ўзимизнинг энг муҳим вазифамиз деб биламиз» [1, 12] фикрлари хотин қизлар нуфузини, мавқеини ҳар томонлама тиклаш долзарб аҳамаият касб этишини кўрсатади. Бундан қарийб 1 аср муқаддам Туркистон ўлкасида тараққийпарвар жадидлар жамият ҳаётида кўплаб масалалар сингари хотин – қизларнинг жамиятда нуфузини кўтариш, уларнинг таълим олиши, ҳуқуқлари, умуман жамиятда хотин – қизларга нисбатан қараш ва муносабатни ўзгартириш, аввало уларни билимли қилиб тарбияш масаласида олдинги қаторда туриб бу қарашларни амалга ошишига сабабчи бўлдилар. Демак, ҳозирги даврда хотин- қизларнинг жамият ҳаётида ўрни масаласи қандай муҳим аҳамият касб этса, ХИХ аср охири ХХ аср бошларида ҳам ўз долзарблиги билан ажралиб турган. Мазкур вазиятни ўрганиш, таҳлил қилиш, жадидларимиз қарашларини илмий муомалага киритиш бугунги кунда ҳам долзарб вазифалардандир. МЕТОДЛАР ВА ЎРГАНИЛГАНЛИК ДАРАЖАСИ Мақола умумқабул қилинган тарихий методлар - тарихийлик, қийсий- мантиқий таҳлил, кетма—кетлик, холислик тамойиллари асосида ёзилган. Унда Туркистон ўлкаси жадидларининг хотин-қизлар саводхонлиги масаласида қарашлари ёритилган. Мавзунинг ўрганилганлик даражаси жадидчилик тўғрисида кўплаб илмий тадқиқотлар, асарлар эълон қилинган жумладан Шухрат Ризаев «Жадид драмаси» (Т.:Шарқ, 1997) «Жадидчилик: ислоҳот, янгиланиш, мустақил тараққиёт учун кураш» (Тошкент «Университет» 1999.), «Ўзбекистоннинг янги тарихи.Биринчи китоб. Туркистон чор Россияси мустамлакачилиги даврида» (Шарқ, Т., 2000), 100 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special issue -1, №01 (2020) / ISSN 2181-1415 «Марказий Осиё ХХ аср бошида: ислоҳотлар, янгиланиш, тараққиёт ва мустақиллик учун кураш (жадидчилик, мухториятчилик, истиқлолчилик)» (Т, «Маънавият», 2001), Туркистон жадидчилиги ва истиқлол муаммолари. Илмий мақолалар тўплами (С, 1996), Файзулла Хўжаев ҳаёти ва фаолияти хақида янги мулодазалар (Т.: «Фан», 1997), Зиёев. Ҳ. «Туркистонда Россия тажовузи ва хукмронлигига қарши кураш» (Т.: Шарқ, 1998), Зиёева. Д. Туркистон миллий-озодлик ҳаракати(Т, “Адабиёт ва санъат, 2000), Аъзамхўжаев С. «Туркистон бирлиги учун (мустақиллигимиз тарихидан саҳифалар)»(Т.: «Фан», 1995), Аъзамхўжаев С. «Туркистон мухторияти»(Т.: «Маънавият», 2000), Абдуазимова Н. «Ўзбекистон журналистикасининг шаклланиши ва равнақи: (ХИХ аср охири – ХХ аср боши)» (Т.:«Фан», 1998), Д.Ражабованинг «Туркистон жадидларининг қарашларида ёшлар ва хотин қизлар масаласи» номли тадқиқот ишлари ҳисобланади ТАДҚИҚОТНИНГ НАТИЖАЛАРИ ХИХ аср охири ХХ аср бошларида ўлкадаги маънавий ҳаётга назар ташлайдиган бўлсак , ХИХ аср охири – ХХ аср бошларида оммалашган отинчилик қизлар учун бошланғич таълим вазифасини адо этди, уларга бибихалифа ёки бибиотинлар дарс берганлар. Мактаб йилларида қизлар ўз бибиотинлари бошчилигида асосан, “ҳафтияк “ни Куръонинг 2-3 сурасини ўқиб ўрганганлар. Қуръоннинг бошқа сураларини эса уйларида ўргатишган. “қизлар учун илм мутлақо ортиқча. қизларни тикиш, бичиш ва тўқишга ўргатинглар, ўқиш ва ёзишни четга суриб қўйинглар, - деган жамоатчилик фикрининг мавжудлиги адабиётларда келтирилади. Камдан-кам қизлар ўқишга ўргатилади, ундан ҳам кам ҳодисаларда