ABDURAUF FITRAT VA UNING JADIDCHILIK TARAQQIYOTIDAGI O’RNI. Sadullayev Umidjon Shokir o’g’li Osiyo Xalqaro Universiteti “Tarix va filologiya” kafedrasi o’qituvchisi.

Аннотация

Abdurauf Fitrat went down in history as one of the brightest representatives of the national revival movement in Turkestan at the beginning of the 20th century. He was not only a great writer who made a great contribution to the development of Uzbek literature, but also an intellectual who encouraged the nation to understand its identity and strive for enlightenment. Fitrat's life and work are closely connected with the past, present and future of the Uzbek people. Keywords: Abdurauf Fitrat, Jadidism, National revival, Uzbek literature, Enlightenment, Patriotism, Repression. АБДУРАУФ ФИТРАТ И ЕГО МЕСТО В РАЗВИТИИ ДЖАДИДИЗМА. Аннотация. Абдурауф Фитрат вошел в историю как один из ярких представителей движения национального возрождения в Туркестане начала XX века. Он был не только великим писателем, внесшим значительный вклад в развитие узбекской литературы, но и интеллектуалом, побуждавшим нацию осознать свою самобытность и стремиться к просвещению. Жизнь и творчество Фитрата тесно связаны с прошлым, настоящим и будущим узбекского народа. Ключевые слова: Абдурауф Фитрат, джадидизм, национальное пробуждение, узбекская литература, просвещение, патриотизм, репрессии. Hayoti va faoliyati Abdurauf Fitrat 1886-yilda Buxoroda ziyoli oilasida tug'iladi. Buxorodagi madrasalarda tahsil olgach, 1909-yilda Istanbulga borib, turk ta'lim tizimi bilan yaqindan tanishadi. U yerda o'qib, o'zbek ziyolilarining o'zligini anglash, milliy madaniyatini rivojlantirish g'oyalari bilan to'ladi. 1913-yilda Buxoroga qaytib kelib, jadidchilik harakatiga qo'shiladi. 884 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2 Fitrat jadid maktablarining tashkil etilishida, yangi o'quv dasturlarini ishlab chiqishda faol ishtirok etadi. "Turon", "O'zbek ovozi" kabi gazetalarda o'zining o'tkir maqolalari bilan millatni uyg'otishga harakat qiladi. U o'zining "Munozara" dramasi, "Hind sayyohi", "Oila", "Shaytonning tangri haqida", "Abulfayzxon" kabi asarlari orqali jamiyatda mavjud illatlarni tanqid qiladi, xalqni ilm-ma'rifatga, birlikka chaqiradi. Ijodiy merosi Fitratning ijodi o'zbek adabiyotining rivojlanishida muhim bosqich bo'ldi. Uning asarlari o'zbek tilining boyligini, ifoda imkoniyatlarini namoyish etdi. Fitrat o'zbek adabiyotiga yangi janrlarni olib kirdi, uning tili sodda va ravon edi. U o'z asarlarida milliy g'urur, vatanparvarlik, insonparvarlik g'oyalarini tarannum etdi. Fitratning "Chig'atoy gurungi" asari o'zbek tilining qadimiy tarixini o'rganishga bag'ishlangan muhim ilmiy manba hisoblanadi. Uning pedagogik qarashlari ham bugungi kunda o'z ahamiyatini yo'qotmagan. "Oʻzbek tili sarfi" (1920): Fitrat oʻzbek tilining grammatikasi boʻyicha muhim asar yaratdi. U oʻzbek tilini ilmiy asosda oʻrganish va rivojlantirishga katta hissa qoʻshdi. "Adabiyot qoidalari" (1926): Bu asar oʻzbek adabiyotshunosligida muhim ahamiyatga ega boʻlib, unda adabiyot nazariyasi masalalari yoritilgan. Fitrat adabiy asarlar tahlili, janrlari, uslublari kabi masalalarga eʼtibor qaratgan. "Chigʻatoy adabiyoti namunalari" (1927): Fitrat oʻzbek adabiyotining boy tarixini tadqiq etib, oʻtmishdagi yirik adiblar ijodini oʻrganishga chaqirdi. Bu asar oʻzbek klassik adabiyotiga bagʻishlangan muhim tadqiqotdir. "Shayboniyxon" dramasi va unga yozilgan soʻzboshi: Fitrat oʻzining dramatik asarlari orqali milliy tarixni oʻrganishga undagan va bu yoʻnalishda ilmiy izlanishlar olib borgan. Tanqidiy maqolalar: Fitrat oʻz davridagi adabiy jarayonlarga faol aralashib, turli adabiy hodisalarga tanqidiy munosabat bildirgan. Uning tanqidiy maqolalari adabiyotning rivojlanishiga ijobiy taʼsir koʻrsatgan. 2. Tilshunoslik: Oʻzbek tili grammatikasini tadqiq etish: Fitrat oʻzbek tilining fonetikasi, morfologiyasi va sintaksisini ilmiy asosda oʻrgangan. Uning "Oʻzbek tili sarfi" asari oʻzbek tilshunosligi uchun asos boʻlib xizmat qilgan. Tilning tozaligi uchun kurash: Fitrat tilning begona soʻzlardan tozalanishi va oʻzbek tilining oʻziga xos xususiyatlarini saqlab qolish uchun kurashgan. U tilning rivojlanishi va takomillashuviga katta eʼtibor qaratgan. 885 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2 Terminologiyaga eʼtibor: Fitrat yangi ilmiy atamalarni oʻzbek tiliga kiritishga va ularni ommalashtirishga harakat qilgan. Bu orqali u oʻzbek tilining ilmiy til sifatida rivojlanishiga hissa qoʻshgan. 3. Tarixshunoslik: Milliy tarixga eʼtibor: Fitrat milliy tarixni oʻrganish va targʻib qilish tarafdori boʻlgan. U oʻzbek xalqining oʻtmishdagi boy merosini oʻrganib, uni xalqqa yetkazishga harakat qilgan. "Temur sagʻanasi" va "Shayboniy" dramalari: Bu asarlar orqali Fitrat milliy qahramonlar va tarixiy shaxslar obrazini yaratib, oʻzbek xalqining milliy oʻzligini anglashiga yordam bergan. Tarixiy asarlarga munosabat: Fitrat oʻzbek tarixiga oid yozma manbalarni oʻrganib, ularga ilmiy baho bergan. Uning tarixiy tadqiqotlari oʻzbek tarixini chuqurroq anglashga imkon bergan. 4. Falsafa va Pedagogika: "Hind sayyohi bayonoti" asari: Fitrat bu asari orqali oʻzbek xalqining maʼrif