Qaraqalpaq mamleketlik universiteti pedagogika hám psixologiya kafedrasi asistanti. Seyitbaeva Uljan Qaraqalpaq mamleketlik universiteti Shimbay fakulteti Ameliy psixologiya studenti.

Аннотация

Bul tezisde erkinlik hám erksizlik túsinikleriniń insan minez-qulqına tásiri analiz etiledi. Erktiń buzılıwı processleri hám olardıń shaxs psixologiyasi hám de social qatnaslarǵa kórsetetuǵın tásiri tolıq kórip shıǵıladı. Sonıń menen birge, erksizliktiń hár qıylı kórinisleri hám sebeplerin anıqlaw arqalı onıń aqıbetleri yoritiladi. Usı maqala, tiykarlanıp, jámiyette saw ortalıqtı qáliplestiriw hám erkinlik qádiriyatların targ'ib qılıwda járdem beriwi múmkin. Gilt sózler: erk, erksizlik, minez-qulıq, jámiyet, shaxs, social qatnaslar, psixologiya, erkinlik qádiriyatları. Kirisiw Erkinlik insaniyattıń eń joqarı qádiriyatlarınan biri esaplanadı. Jámiyettegi hár bir shaxstıń rawajlanıwı hám ózin kórinetuǵın etiwi ushın erk zárúr. Biraq, geyde túrli sebepler sebepli erk buz'ladı hám adam erksizlik jaǵdayına túsip qaladı. Bul process insannıń psixik jaǵdayı, minez- qulqı hám jámiyettegi qatnaslarına sezilerli tásir kórsetedi. Búgingi globallasıw dáwirinde erksizlik mashqalası jańa kórinislerde kórinetuǵın bolıp atır. Bul maqalada erktiń buzılıwı hám erksizlik minez-qulqınıń sebepleri hám de aqıbetleri haqqında pikir júritiledi. Erk hám erksizlik máselesi insannıń ómirinde, atap aytqanda onıń minez-qulqı jáne social qatnaslarında zárúrli rol oynaydı. Erk insannıń óz ómirin erkin basqarıwı, jeke pikirin bildiriwge hám óz qábiletlerin ámelge asırıwǵa múmkinshilik jaratıwshı tiykarǵı omil bolıp tabıladı. Erksizlik bolsa, kerisinshe, shaxstıń ózin sheklengen, qarar qabıllaw hám ózbetinshe háreket qılıw múmkinshiliginen juda sezim qılıw jaǵdayı retinde kórinetuǵın boladı. Bul mashqala jámiyettegi kóplegen unamsız hádiyselerge sebep bolıp, jeke jáne social rawajlanıwǵa tosıq boladı. Erktiń buzılıwı ádetde sırtqı hám ishki faktorlar sebepli júz beredi. Sırtqı faktorlarǵa siyasiy jáne social basımlar, ekonomikalıq qıyınshılıqlar hám huqıqıy sheklewler kiredi. Kóplegen jámiyetlerde insan huqıqlarınıń buzılıwı hám erkinliktiń shekleniwi keń tarqalǵan hádiyse bolıp, bul jaǵdaylar insandı óz qábiletlerin ámelge asıriw múmkinshiliginen juda etedi. Mısalı, avtoritar siyasiy basqarıw princpılardaǵı puqaralar erkin sóylew yamasa sın pikir bildiriwden qorqadı, sebebi bul olardıń qawipsizligine abay salıp qoyıwı múmkin. Jámiyettegi teńsizlik, social ádalatsızlik hám gender stereotipleri de erkni buzıwshi tiykarǵı faktorlar esaplanadı. Mısalı, áyeller kóbinese óz pikirin erkin ańlatıw múmkinshiliginen juda boladı yamasa jámiyette kemrek áhmiyetke iye bolǵan qararlar qabıllaw processinde qatnasadı. Ishki faktorlar bolsa insannıń jeke qásiyetleri hám psixologiyalıq jaǵdayı menen baylanıslı. Ózine salıstırǵanda isenimsizlik, psixik hálsizlik yamasa balalıqta nadurıs tárbiya nátiyjesinde qáliplesken minez-qulıq insandı erksizlikka alıp keledi. Balalıq dáwirinde erkinlikti sheklewshi yamasa hádden tıs qatań qadaǵalaw astında tárbiyalanǵan shaxslar úlken jasqa jetkende ózin ǵárezsiz shaxs retinde kórsete almaydı. 3 44 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Nátiyjede, olar qarar qabıllawda mudami basqalarǵa tayanadi hám baslamashılıqtan qochadi. Erksizlik minez-qulqı ádetde insannıń social ortalıqqa iykemlesiwin quramalılastıradı, sebebi bunday shaxslar basqa adamlar menen ushırasıw hám sheriklikte islewde qıyınshılıqlarǵa dus keledi. Erksizliktiń minez-qulıqta sawleleniwi túrli kórinislerde kórinetuǵın boladı. Birinshi náwbette, bul passivlik hám tıńlaǵıshlıq formasında boladı. Erksiz shaxs kóbinese basqalardıń qararlarına sózsiz boysınadı, óz pikirin bildiriwden qorqadı hám baslama kórsetpeydi. Bul bolsa onıń jámiyettegi ornın zaiflashtiradi hám ol basqalarǵa ǵárezli bolıp qaladı. Ekinshiden, erksizlik insannıń óz turmısındaǵı juwapkershilikti basqalarǵa júklewine alıp keledi. Mısalı, bunday adamlar máselelerin sheshiwde aktivlik kórsetpeydi, máselelerden qochadi yamasa olarǵa qarsı gúresishdan waz keshedi. Nátiyjede, olar óz ómirin basqarıwdan juda boladı. Úshinshiden, erksizlik social izolyatsiyaga alıp keledi. Bunday shaxslar jámiyettegi xızmetlerden uzoqlashadi, ózlerin shette sezim qıladılar hám basqa adamlar menen baylanısti sheklewge háreket etedi. Bul bolsa tekǵana olardıń ózine, bálki jámiyetke de unamsız tásir kórsetedi. Erksizliktiń unamsız aqıbetleri insannıń psixik jaǵdayında da óz hákisin tabadı. Bunday jaǵdaylar uzaq dawam etse, insanda stress, qáweter, depressiya sıyaqlı psixologiyalıq máseleler rawajlanadı. Erksizlik shaxstıń ózin ózi qádirlewine unamsız tásir kórsetedi hám ol ózin jámiyet ushın kerek emes sıyaqlı sezim etedi. Bunday jaǵdaylar, ásirese, dóretiwshilik iskerlik menen shuǵıllanatuǵın shaxslar arasında kúshli bilinedi. Sebebi insan óz qábiletlerin erkin kórinetuǵın ete almasa, onıń dóretiwshilik potencialı sona baslaydı. Jámiyette erksizlik mashqalası uzaq dawam etse, bul social rawajlanıwǵa da saldamlı tosqınlıq etedi. Erksiz jámiyette innovatsiya hám jańalıqlarǵa qızıǵıwshılıq pasayadi, sebebi bunday ortalıqta adam