Quruqlik qorinoyoqli mollyuskalarning atrof-muhit omillariga moslanishi

Аннотация

Mollyuskalarning yashash joylarining tabiatiga ko'ra, asosiy populyatsiyalarning joylashishi, mollyuskalarning zich to'planish joylarini hisobga olgan holda, ularni 4 ta ekologik guruhga bo'lish mumkin: cho'l, adir, tog', yaylov. Namlikka nisbatan ko'rsatilgan mollyuskalar guruhining har biri 3 ta katta guruhga bo'linadi: gigrofillar, mezofillar va kserofillar. Kalit so’zlar. Quruqlik qorinoyoqli mollyuskalari, ekologik guruhlar, gigrofillar, mezofillar, mezofillar. Mollyuskalarning xulq-atvor moslashuviga biotoplarni tanlash, turli xil boshpanalarga ko'chib o'tish, mavsumiy va kundalik faoliyat xususiyatlari, qarigan mollyuskalarning tuproqning yaxshi himoyalangan chuqur qatlamlaridan yuqori qatlamlariga ko'chishi va boshqalar kiradi. Hayvonlarning harorat, suv va tuzning sezilarli darajadagi ta’sirlarga, suv almashinuvini eng yuqori darajada ushlab turish va energiya sarflarini kamaytirishda va shu kabi ekstremal sharoitlarga moslashishi xulq-atvor va fiziologik moslashuvi, individual organlar sistemasining moslashuvining hisobiga bo’ladi. Bu moslashuvlarning barchasi mollyuskalar tanasidan bug'lanishni va suv yo'qotilishini uning har qanday ko’rinishlarini cheklaydi. Gigrofillar (yoki psixofillar) haddan tashqari nam tuproqda yashaydigan turlardir. Shartli ravishda gigrofillar guruhiga Pupilla, Deroceras, Succinea, Oxyloma, Zonitoides, Vertigo, Cochlicopa kabi keng tarqalgan boreal elementlardan tashqari, turli xil tabiatdagi ba'zi mollyuskalarni ham kiritish mumkin. Kuchli namlikda yashovchi turlarga: Macrochlamys (barcha turlar), Turcomilax turkestanus, Candaharia izzatullaevi, Vitrina rugulosa, Phenacolimax annularis. Ularni suvdan bir necha metrgacha suzib yurgan holda topish mumkin, ulardan uzoqda ular topilmaydi. Suv qirgʻogʻida, chayqalish zonasida jonli Zonitoides nitidus, Cochlicopa lubrica, C. nitens, Oxyloma elegans. Sohil oʻsimliklarida, qamishzorlarda qamish toʻdasi Deroceras, Pupilla, Succinea, Oxyloma. Bundan tashqari, Oxyloma zich o'tli joylarda o'sadi. Cochlicopa, Vertigo, Pupilla, Vallonia, Zonitoides donli va sabzavotli ekinlar orasida yashaydi; butalar va toʻqaylarda Cochlicopa, Vallonia, Bradybaena vakillarini uchratish mumkin. Ko'rib turganimizdek, bu guruh ichida turli darajadagi gigrofillik mavjud. Bu guruhning turlari oʻtloq, oʻtloq- botqoq va shoʻr tuproqlarda yashaydi. Ishqoriy tuproqlarda yashovchi mollyuskalarni galogrofillarning maxsus guruhiga ajratamiz, ular tarkibiga Pupilla muscorum asiatica, Vallonia ladacensis, Oxyloma elegans, Succinea putris. Gigrofillarning bir qismi qumli, gilli va loyli tuproqlarda zich populyatsiyalar hosil qiladi. Mezofillar-o'rtacha havo va tuproq namligi sharoitida yashaydigan turlardir. Oʻrmon- oʻtloq, chala choʻl va dasht birlashmalarida yashovchi mollyuskalarning katta qismi shu guruhga tegishli. Tosh va qoyalar bilan bog'langan mezofillarni petrofillar deb atash mumkin. Bunga Bradybaena, Turanena, Ponsadenia, Pseudonapaeus, Macrochlamys, Turcomilax va kichik mollyuskalar Pupilla kabi keng tarqalgan avlodlarning ko'plab vakillari kirishi mumkin. Ular orasida yuqori quruq qarshilikka ega sovuqni yaxshi ko'radigan mollyuskalar- kriomesokserofillar alohida e'tiborga loyiqdir. Tog' oldi va tog'larda yashovchi o'simlik efemerlari va efemeroidlari bilan atrof- muhitning eng yuqori namligi davrida faol bo'lgan turlarni mezofil deb hisoblash mumkin. Ular orasida biz qumli cho'llarning vakillari-psammomezofillarni ajratib ko'rsatishimiz mumkin- Bradybaena, Ponsadenia kabi tezda chuqur yerga tushishga qodir. Bu guruhda mezofillardan kserofillarga barcha o'tishlarni kuzatish mumkin. Kserofillar-cho'l, yarim cho'l va dasht o'simliklari bo'lgan ochiq tog' yonbag'irlarining qurg'oqchil biotoplarning mollyuskalari hisoblanadi.. Ular quruq biotoplarda yashashlariga qaramay, namlik afzal ko'rganligi tufayli ular aslida mezofildir. Ularning hayotiy faoliyatining asosiy bosqichlari yuqori nam muhitda sodir bo'ladi. Hattoki hayotlarining ko'p qismini qish uyqusida o'tkazadigan, tuproq qatlami va toshlar ostida bir necha santimetr chuqurlikda to'plangan cho'l mollyuskalarining turlari ham namlikda bahor va kuzda faol, faqat shartli 67 ravishda kserofil deb hisoblanishi mumkin. Xuddi shu turlar ba'zan o'zini kserofil, ba'zan esa mezofil kabi tutadi. Bularga Bradybaena, Ponsadenia, Leucozonella, Pseudonapaeus kiradi. Oʻrta Osiyo o'lkasida turli xil ekologik tabiatga ega Buliminidae, Hygromiidae, Bradybaenidae, Limacidie, Pupillidae oilalari vakillari, asosan, adir zonasida ustunlik qiladi. Shuning uchun, mollyuskalarning ma'lum xususiyatlarining adaptiv ahamiyatini muhokama qilganda, biz ularning yarim cho'l va dasht o'simliklari birlashmalari (cho'l- dasht, dasht, o'tloq- dasht o'simliklari aralashmasi bilan butalar yoki chakalakzorlar bilan) bilan bog'lanishini ko'proq uchratamiz. Kserofil butalar va barcha tog' tizimlarida asosiy rol o'ynaydigan murakkab jinslar va toshlar bilan birga bu komplekslarga xos boʻlgan koʻplab turlar togʻ tekisliklari va togʻ etakla