DENE SAPALARÍ HÁM ONÍ TÁRBIYALAW METODIKASI Esemuratov Sultamurat Turdımuratovich

Аннотация

This article discusses the qualities necessary for developing the human body. Physical qualities are the properties that are preserved to a certain extent in a person's body and consciousness and are manifested during movement. The psychophysical mechanism of this quality is related to the regulation of muscle tension and their operating mode. The thickening of muscles leads to the development of strength. The receipt of mental nourishment and the execution of movements in a certain system depend on the signals coming from the central and peripheral nervous system, in particular, from the nerve centers to the muscles, and on the state of the muscles themselves. Keywords: Physical education, Physical qualities, physical strength, athlete, Scientific concept, Anaerobic, characteristics. «Dene sapaları», kùsh, «háreket sapası» degen terminler, tùsinikler arnawlı oqıw kitaplarında bir máni de qollanıladı. Olar adamnıń háreket mùmkinshiliginiń, háreketi tárepin kórsetedi. Dene sapaları adam qozǵalǵanda, dene quwatın kórsetkisi kelgende payda boladı. Adam ápiwayı tınıshlıqta bolǵanda qanshelli kùshli, shaqqan yamasa shıdamlı ekenin bile almaymız, keńislikte kóp waqıt aralıǵında tez qozǵalsa shaqqan ekenligi, tempti azaytpay uzaq juwıra alsa shıdamlı ekenligi kórinedi. Yaǵnıy, dene sapaları adam denesinde belgili bir dárejede saqlanıp turadı. 1 94 5 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Ol háreketlengen, dene quwatı dárejesin kórsetkisi kelgen waqıtta, adamnıń qanshama kùshli, shaqqan, shıdamlı ekenligin bilemiz. Sportshı dene shınıǵıwların turaqlı orınlaw arqalı dene sapaları dárejesin joqarılata aladı. Ol sol joqarılatqan dárejesinde adam denesinde, sanasında saqlanıp turadı. Álbette, sportshı háreket islep, ol dene sapaların turaqlı dárejede uslap turmasa, bul sapalar tómenleydi, eger turaqlı, ómir boyı sistemalı shınıǵıwlar arqalı shuǵıllansa, shınıǵıw texnikası sıyaqlı dene sapaları da adam denesinde, sanasında saqlanıp turadı. Adamnıń denesinde, sanasında belgili bir dárejede saqlanıp turıp, háreket islegende payda bolatuǵın qásiyetlerdi dene sapaları deymiz. Ol sapalar minnetli tùrde adam sol dene qásietleriniń dárejesin kórsetkisi kelip, háreket islegende tolıq dárejede kórinedi. Mısalı, sportshı kùsh dárejesin kórsetkisi kelip awır shtanganı kóteredi, turnikte kóp tartıladı, tezlik dárejesin kórsetkisi kelip 30 m-di tez juwıradı, shıdamlılıq dárejesin kórsetkisi kelip 3 kilometrge juwırıp, jaqsı nátiyje kórsetedi t.b.Usı dene sapalarınıń dárejesin kóteriw, rawajlandırıw, tárbiyalaw arqalı dene tárbiyası menen sportta jaqsı nátiyjege erisiwge boladı. Mısalı, voleybol oyınındaǵı áhmiyetli texnika usılı «hùjim soqqısın» orınlaw, joqarı kóterilgen toptı urıw ushın sportshınıń sekirgen waqıttaǵı qolı tordıń ùstinen az degende 20-30 sm joqarı shıǵıwı kerek. Ol ushın minnetli tùrde ayaqtıń sekiriw kùshin rawajlandırıw kerek boladı. Sonlıqtan, dene tárbiyası menen sport tájiriybesinde háreket texnikasın ùyretiw menen birge dene sapaların rawajlandırıw kerek. Dene tárbiyası muǵallimi sport tùrleriniń trenerleri, salamatlandırıw dene tárbiyası menen qollanbalı dene tárbiyası menen shuǵıllanatuǵın qánigeler, sport trenerleri dene sapaların rawajlandırıw, tárbiyalaw usılların, metodların, metodikaların jas ayırmashılıqlarına baylanıstırıwdı jaqsı biliwi, is-tájiriybe de qollana biliwi kerek. Biz usı áhmiyetli 7-tarawda dene sapaların: kùsh, shaqqanlıq, shıdamlılıq, tezlik, iiyiliwsheńlikti jeke-jeke salıstırıp, olardı rawajlandırıwdıń jas ayırmashılıqları, usılları, metodları, metodikaları haqqında ayrıqsha toqtalıp ótemiz.Hár qaysı individ sırtqı tásir yamasa qarsılıqtı jeńiw ushın óz denesindegi málim sapanı kórsetedi. Sırtqı tásirge qarsı bulshıq et zorıǵıwı arqalı háreket iskerligi - shaxstıń kùshi, onıń kùsh qábileti dep ataw qabıl etilgen. Shuǵıllanıwshılar shınıǵıw waqtında óz denesi tınısh turǵan haldan sport snaryadına (ılaqtırıwda), óz denesin háreketlendiriw maqsetinde (gimnastika shınıǵıwları hám basqalar), aylandırıw, qozǵaw, kóteriwge intilse, ayırım jaǵdaylarda kesirinshe, deneniń ózi, yamasa onı bilegine sırtqı kùsh tásir etiwi menen onıń statikalıq jaǵdayın buzıp óz gewdesin aldınǵı (dáslepki) jaǵdayın ustap turıwǵa urınadı. 1 94 6 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Boksshılardıń qarsılası mushınıń soqqısı, gùresshi qarsılası tárepinen kùsh isletip onı denesin ayırım bóleklerin iyiwge shıdam beriwi dene jaǵdayın ózgertpeslik arqalı jùz beredi. Bunda shuǵıllanıwshı jáne onıń qarsılası belgili bir dárejede qarsılıqlardı, salmaqlardı jeńiw hám kóteriwde málim dárejede kùsh sapasın jùzege shıǵaradı.Ilimiy tùsinik sıpatında kùsh mùmkinshiligi barınsha óziniń anıq teoriyalıq táripleniwine hám parıqlanıwına iye bolıwı kerek: 1) Hárekettiń mexanik xarakteristikası retindegi kùsh (“denege «m» massasındaǵı «F» kùshiniń tás