Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti. Yernazarova Gulnaz A`meliy psixologiya qániygeliginin` 4-kurs talabası. Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti.

Аннотация

This article analyzes the problem of self-esteem in adolescents, its importance in personality development, and its formation paths. Self-esteem as an important component of personality is actively formed during adolescence and plays an important role in determining the direction of further life. The article examines the psychological and pedagogical essence of self- esteem, factors influencing it, adolescent self-esteem problems and their manifestation forms, as well as the ways to form adequate self-esteem. Keywords: self-esteem, adolescence, adequate self-esteem, low self-esteem, overestimation of self-esteem, self-awareness, reflection, psychological and pedagogical influence, personality development. 3 4 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Kirish. O'smirlik davri insonning shakllanish va rivojlanish yo'lidagi eng murakkab va muhim bosqichlardan biri hisoblanadi. Bu davrda shaxsning o'z-o'zini anglashi, o'z imkoniyatlarini baholashi va jamiyatdagi o'rnini belgilashi kabi muhim jarayonlar kechadi. O'z- o'zini baholash - bu shaxsning o'z sifatlari, xususiyatlari, xatti-harakatlari va imkoniyatlarini anglash va baholash jarayoni bo'lib, bu o'smirlik davrida shakllanadigan muhim psixologik xususiyatdir. O'smirlarda o'z-o'zini baholash muammosi pedagogika, psixologiya va ijtimoiy fanlar doirasida dolzarb mavzu hisoblanadi, chunki aynan shu davrda shakllanadigan o'z-o'zini baholash ko'nikmalari insonning keyingi hayotida muhim ahamiyat kasb etadi. O'smirlik davrida o'z-o'zini baholash jarayoni ijtimoiy muhit, oila, ta'lim muassasasi, tengdoshlar guruhi va ommaviy axborot vositalari ta'sirida shakllanadi. Bu omillar o'smirning o'z imkoniyatlari, qobiliyatlari va shaxsiy sifatlarini to'g'ri baholay olishi yoki noto'g'ri tasavvurlarga ega bo'lishiga ta'sir ko'rsatadi. O'z-o'zini to'g'ri baholay olish o'smirning muvaffaqiyatli ijtimoiylashuvi, psixologik salomatligi va kelajakdagi kasbiy faoliyati uchun poydevor bo'lib xizmat qiladi. Ushbu maqola o'smirlarda o'z-o'zini baholash muammosining mohiyati, uning shaxs rivojlanishidagi o'rni, o'z-o'zini baholashga ta'sir etuvchi omillar va ushbu jarayonda yuzaga keladigan muammolarni bartaraf etish yo'llarini tahlil qilishga qaratilgan. O'z-o'zini baholash psixologiya fanida shaxsning o'z-o'zini anglashining tarkibiy qismi sifatida o'rganiladi. Bu tushuncha shaxsning o'z xatti-harakatlari, fazilatlarini, imkoniyatlarini, jamiyatdagi o'rnini anglash va baholash jarayoni sifatida talqin etiladi. O'z-o'zini baholash inson shaxsiyatining muhim tarkibiy qismi bo'lib, u shaxsning o'z kuchi va imkoniyatlariga ishonch hissini, o'z qadriyati va qobiliyatlarini, jamiyatdagi o'rnini anglashni o'z ichiga oladi. Psixologik-pedagogik adabiyotlarda o'z-o'zini baholash quyidagi turlarga ajratiladi: • Darajasiga ko'ra: Yuqori (oshirilgan) o'z-o'zini baholash, adekvat (o'rtacha) o'z-o'zini baholash, past (pasaytirilgan) o'z-o'zini baholash • Barqarorlik darajasiga ko'ra: Barqaror o'z-o'zini baholash, beqaror o'z-o'zini baholash • Umumiylik darajasiga ko'ra: Umumiy o'z-o'zini baholash (umumiy o'z qadri), xususiy o'z-o'zini baholash (alohida sifat va xususiyatlarni baholash) O'z-o'zini baholash insonning xulq-atvori, qaror qabul qilishi, shaxslararo munosabatlari va hayotiy maqsadlarini belgilashda muhim ahamiyat kasb etadi. Adekvat o'z-o'zini baholash shaxsning ruhiy muvozanatini saqlash, samarali ijtimoiy moslashuvi va rivojlanishi uchun muhim omil hisoblanadi. O'smir yoshida o'z-o'zini baholash jarayoni o'ziga xos xususiyatlarga ega. Bu davrda o'smirlar o'zlarining jismoniy, intellektual va ijtimoiy jihatdan o'zgarishlarini kuzatadilar, bu esa ularning o'z-o'zini baholashiga katta ta'sir ko'rsatadi. O'smirlik davrida o'z- o'zini baholash beqaror bo'lishi mumkin, chunki ular o'z identifikatsiyasini izlaydilar va turli ijtimoiy rollarda o'zlarini sinab ko'radilar. O'smirlarda o'z-o'zini baholash shakllanishiga quyidagi asosiy omillar ta'sir ko'rsatadi: 1. Oilaviy muhit va tarbiya uslubi. Oila o'smirning birinchi ijtimoiy muhiti hisoblanib, bu muhitda shakllangan munosabatlar, qadriyatlar va tarbiya uslubi o'smirning o'z-o'zini baholashiga bevosita ta'sir ko'rsatadi. 3 5 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Ota-onalar va oila a'zolarining munosabati, ularning o'smir xatti-harakatlariga bergan baholari, qo'llab-quvvatlash darajasi o'smirning o'ziga bo'lgan ishonchini shakllantiradi. Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, demokratik tarbiya uslubiga ega oilalarda o'sayotgan o'smirlar odatda adekvat o'z-o'zini baholash ko'rsatkichlariga ega bo'ladilar. Avtoritar tarbiya uslubi o'smirlarda past o'z-o'zini baholashni, liberal tarbiya uslubi esa oshirilgan o'z-o'zini baholashni shakllantirishi mumkin. 2. Ta'lim muassasasi va o'qituvchilar ta'siri. Ta'lim muassasasi o'smirning ko'p vaqtini o'tkazadigan muhit bo'lib,