ESKI O‘ZBEK ADABIY TILIDAGI VAQT KONSEPTINI IFODALOVCHI LEKSEMALAR TARAQQIYOTI

Аннотация

The article notes the concept of time as one of the oldest cultural codes in the history of human society, and provides the factors of its formation. The peculiarities of linguistic means expressing the concept of time in each language are emphasized, the structural and semantic development of lexical means with the concept of time in the Uzbek language, and their connection with the modern Uzbek literary language are highlighted. During the historical development of the Uzbek language, some lexemes with the concept of time have undergone changes in form and content. In the old Uzbek literary language, borrowed lexemes with the concept of time were actively used. As a result of Perso-Arabic assimilations based on internal possibilities, derivative words were created representing the concept of "time". Most lexemes with the concept of time from the period of the old Uzbek literary language are used in the modern Uzbek literary language. Key words: cognitive linguistics, concept, concept time, cultural code, historical development, religious factor, cultural factor. Kognitiv lingvistikada vaqtning harakat metaforalari o‘rganilgan. Dastlabki ishlar, shu jumladan Klark (1973), Lakoff va Jonson (1980) vaqtni harakatlanuvchi obyekt metaforasi sifatida aniqlash uchun asos yaratdi, keyinchalik harakatlanuvchi 366 TILSHUNOSLIKNING ZAMONAVIY 2024-YIL, 28-MART YO‘NALISHLARI RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI odamlarga (klassik misol, biz Rojdestvoga yaqinlashamiz) va harakat qilish vaqtiga (Rojdestvo yaqinlashmoqda) bo‘lindi. Bu farq bizning vaqtni kelajakdan bizga qarab, so‘ngra bizdan o‘tmishga (harakatlanuvchi vaqt) harakatlanuvchi obyekt sifatida yoki biz o‘tmishdan kelajakka o‘tadigan narsa sifatida massa yoki yo‘l sifatida idrok etish qobiliyatini aks ettiradi (o‘z-o‘zidan harakatlanadi) [Chugunova, 2009:23]. Tadqiqotlarda tilning makon va zamon tushunchalarini ifodalash xususiyatlari yoritilgan [Karasik, 2013]. O‘zbek tilshunosligida vaqt semali birliklar M.Hakimova tomonidan tahlil qilingan [Hakimova,2004]. Vaqt ma’noli abstrakt nomlar o‘rganilgan [Hakimova, 2019]. Kognitiv tilshunoslikda metafora va metonimiya nazariyasi asosan odamlarning kundalik hayotda metafora va metonimiya haqidagi fikrlash tarzini tahlil qiladi. Vaqt dunyo va hayotdagi turli hodisalar mavjudligining uzluksiz ketma- ketligini, taraqqiyot va ketma-ketlikni ifodalovchi, o‘tmishdan kelib chiqib, hozirgi zamondan o‘tib, zamonga yo‘naltirilgan qaytarilmas ketma-ketlikdir. Turli o‘lchamdagi tarkibiy miqdor sifatida vaqt hodisalar ketma-ketligini, davomiyligini va ular orasidagi intervallarni tasvirlash uchun ishlatiladi, ayniqsa, vaqt tushunchasi material miqdorini o‘lchashda alohida ahamiyatga ega. Vaqt bu uch o‘lchovli bo‘shliq, uzunlik, kenglik va balandlik, fazo esa to‘rtinchi o‘lchov deb ataladi. Fizika va boshqa fanlarda vaqt asosiy o‘lchovdir, ya’ni u boshqa o‘lchovlar bilan ifodalanmaydi, chunki boshqalar tezlik va kuch kabi fundamental o‘lchovlar bilan ifodalanadi (xususan, bu holda, keyingi asosiy o‘lchovlar vaqt va makon deb ataladi). Fanda zarur va mumkin bo‘lgan operativ ta'rifdan foydalaniladi o‘lchash uchun ishlatiladigan va tanlangan o‘lchov birligiga ega bo‘lgan vaqt. Faylasuflar orasida vaqt haqidagi ikki xil qarash mavjud. Birinchisiga ko‘ra, vaqt koinot tuzilishining asosiy qismi, hodisalar ketma- ketligining o‘lchovidir. Bu Isaak Nyuton realistik nuqtai nazari, shuning uchun u Nyuton vaqti deb ham ataladi. Qarama-qarshi nuqtai nazarga ko‘ra, vaqt aqliy tuzilmaning asosiy qismidir (fazo va raqamlar bilan birga), uning yordamida odamlar hodisalarni tartibga soladi va taqqoslaydi. Gotfrid Leybnits va Immanuil Kant an'anasi bo‘lgan bu ikkinchi qarashga ko‘ra, vaqt o‘tuvchi, oqayotgan substansiyaga tegishli emas yoki hodisalar uchun idish bo‘la oladi va o‘zini o‘lchab bo‘lmaydi. Texnologlar va olimlar davriy vaqtni o‘lchash bilan shug‘ullanishgan va astronomiya asosiy tadqiqot obyekti bo‘lgan. Davriy hodisalar va davriy harakatlar uzoq vaqtdan beri standart vaqt birliklari sifatida ishlatilgan. Vaqt insoniyat tarixidagi madaniy kodlardan biri bo‘lib, uning shakllanishi, kishilik jamiyati ongida yuzaga kelishi lisoniy ong shakllangan eng qadimgi 367 TILSHUNOSLIKNING ZAMONAVIY 2024-YIL, 28-MART YO‘NALISHLARI RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI davrlarga borib taqaladi. Vaqt masalasiga doir tadqiqotlar, falsafa, mantiq ilmiga oid izlanishlarni tahlil qilish natijasida vaqt konseptining shakllanishidagi quyidagi omillarni ajratdik: 1. Diniy omil. Insoniyat tarixining ilk bosqichlaridayoq vaqtni yuzaga kelishi, baholanishi, uning ko‘rinishlarini tahlil qilish ilohiylashtirilgan. Sharq ilmida vaqt talqinlarining ilmiy asoslari va amaliy tahlillari Qur’on oyatlarida ko‘zga tashlanadi. G‘arb ilmi vaqtni ilohiylashtirib, alohida ma'budlarga bog‘lagan. 2.Dunyoviy omil. Tabiat fanlari, fizika, aniq fanlarning rivojlanishi vaqtning analizi, sintezi, vaqt me'yorlari, vaqt o‘lchamlari va vaqtni bildiruvchi o‘lchov so‘zlarining shakll