GASTRONOMIK BIRLIKLARNING “DEVONU LUG‘OTIT TURK” ASARIDA BERILISHI (NON VA UNING TURLARI) Temirova Kamola Baxtiyor qizi

Аннотация

This article looks at the history of gastronomy units thrown away. In this, attention is paid to M.Koshg’ariy’s work “Devonu lug’otit-turk”. After all, “Devonu lug’otut turk” contains very important information about the source of food and dishes, types of food, the preparation process of food raw materials, kitchen tools needed for cooking and eating food. Also, the article describes the bread and bakery products that belong to the series of dough dishes, its introduction, meaning and preparation processes in “Devon”. Keywords: gastronomy, M.Koshg’ari, “Devonu lug’atit turk”, food names, dough dishes. ПРЕЗЕНТАЦИЯ ГАСТРОНОМИЧЕСКИХ УСТРОЙСТВ В "DEVONU LUGOTIT TURK" (ХЛЕБ И ЕГО ВИДЫ) Аннотация. В этой статье рассматривается история гастрономических единиц. При этом внимание уделяется произведению М. Кошгари «Девону луготит турк». Ведь «Девону Луготит Тюрк» содержит очень важную информацию об источнике пищи и блюд, видах пищи, процессе подготовки пищевого сырья, кухонных инструментах, необходимых для приготовления и приема пищи. Также в статье описаны хлеб и хлебобулочные изделия, относящиеся к серии блюд из теста, их введение, значение и процессы приготовления в «Девоне». Ключевые слова: гастрономия, М. Кошгари, «Девону луготит турк», названия блюд. блюда из теста. Gastronomiya madaniyat va oziq-ovqat o‘rtasidagi munosabatlarni o‘rganadigan fan bo‘lib, u yuqori sifatli oziq-ovqat mahsulotlari va ulardan tayyorlanadigan taomlarning umumiy nomini ham anglatadi. Uning lug’atda berilishi quyidagicha: Gastronomiya [r] 1 Pazandalik san’ati; shinavandalik; 2 Oziq-ovqat mollarining umumiy nomi.1 1 O‘zbek tilining izohli lug’ati. Moskva.:”Rus tili” nashriyoti. 1981. –B. 187 1 91 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Gastronomiyaga oid so‘zlar o’zbek tili lug’aviy boyligining muhim qatlami hisoblanadi. U o’zbeklarning milliy fazilatlarini o’zida aks ettiradi. Gastronomiya muayyan mamlakatning madaniyati va oziq-ovqatlari o‘rtasidagi munosabatlarni o‘rganish jarayonida taomlarning tayyorlanish jarayoni, paydo bo‘lish tarixini bilan ham qiziqadi. Mahmud Qoshg‘ariyning umumjahon madaniyatiga qo‘shgan qimmatli tuhfasi “Devonu lug‘otit turk” asari tilshunoslikka doir o‘lmas asar bo‘lishi bilan bir vaqtda, tarix, etnografiya, folklorshunoslik, geografiya bo‘yicha o‘quvchilarga atroflicha ma’lumot beradigan mukammal qomusiy asar hisoblanadi. Asar taomlarning qadimiy nomlarini aniqlashda ham qimmatli manba hisoblanadi. Chunonchi, uyg‘ur olim Xo‘ja Ahmad Yunus ta’kidlaganidek: “X asrdan XII asrgacha bo‘lgan oraliqda o‘tgan Qoraxoniylar sulolasining gullagan iqtisodiy va yuksak madaniy hayotini mahsuli bo‘lgan bu asar (turkiy xalqlarning) shu vaqtdagi va undan ilgarigi yeyish-ichish madaniyatini tadqiq qilishga asoslanadigan muhim manba sanaladi”2. “Devonu lug‘otit turk” da oziq – ovqatlar va taomlarning manbasi, taom turlari, oziq-ovqat xomashyosining hozirlash jarayoni, taom tayyorlash va iste’mol qilishga keraklik oshxona qurollariga doir juda muhim ma’lumot o‘z ifodasini topgan. Mahmud Koshg‘ariyning “Devonu lug‘otit turk” asarida keltirilgan ma’lumotlarga ko‘ra, turkiy xalqlarning taomlari rang-barang bo‘lishi bilan birga ulardagi taomlarning umumiy, o‘xshash jihatlari mavjud bo‘lib, ular taomlar tayyorlanadigan mahsulotlardagina emas, balki taom tayyorlash usullarida ham o‘z ifodasini topgan.Shuningdek, M.Koshg‘ariyning “Devonu lug‘otit turk” asaridagi ma’lumotlarga e’tibor qaratsak, muallif oziq-ovqatlarni quyidagicha tasniflaganiga guvoh bo‘lamiz: 1. Xamirli taomlar. 2. Sut bilan bog‘liq mahsulotlar. 3. Guruch va don mahsulotlari bilan bog‘liq taomlar. 4. Go‘shtli taomlar. 5. Suyuq taomlar. 6. Ichimliklar. Xamirli taomlar. Xamirli taomlarni kelib chiqishiga nazar soladigan bo’lsak dastlabki ma’lumotlar turkiy xalqlar qadimdan donli ekinlar ekkanligiga borib taqaladi. Donli ekinlarni anglatuvchi qadimiy so‘z tariqdir. Bu so’z turkcha tari-‘yerga ishlov bermoq” o’zagidan kelib chiqqan. Yerga ishlov bermoq” o’zagidan kelib chiqqan. Yerga sochish yo’li bilan ekiladigan donli ekinlar dastlab shu nom bilan yuritilgan3. Keyinchalik donli ekinlarning turlari ko’paygan. Ularga alohida nomlar berilgan. Masalan, arpa, yasmiq, boğday (bodağay, tögi), suli. Donli ekinlar maydalab, unga alantirilgan, undan inqil (xamir) yasalib, non (ekmӓk, kömӓč, čörӓk, yupqa) yopilgan. Shuningdek suyuq va quyuq ovqatlar tayyorlangan (ükra, kürtik)4. Bu esa o’zbek milliy pazandaligida qadimdan un mahsulotlari bilan taomlanish o’ziga xos tarzda rivojlanib kelganligini ko’rsatadi. Shu bois aholi orasida o’ziga xos un yoki un mahsulotlaridan tayyorlangan xamirli taomlarning turlari shakllangan. Ayniqsa, ular orasida nonning o’ziga xos o’rni bor. Ma’lumki, non mahsulotlari xamirdan tayyorlanadi. Xamir-unni suv yoki sutga qorishtirib aralashtirish natijasida paydo bo’ladigan yumshoq qorishma hisoblanadi. Bu so’z etimologik 2 Xo’ja Ahmad Yunus. “Turkiy tillar devo