ЖАДИДЛАРНИНГ МАЪРИФАТПАРВАРЛИК ФАОЛИЯТИ ВА МИЛЛИЙ ДАВЛАТЧИЛИКНИ ТИКЛАШ УЧУН ҲАРАКАТИ Очилов Искандар Омонгалди ўғли

Аннотация

The article describes the Jadid movement that arose in Turkestan at the end of the 19th - beginning of the 20th centuries, and the views of its leaders on the renewal of science, education and upbringing of youth, as well as the scientific, cultural, spiritual, educational, and socio-political activities of Jadid educators. Key words: Jadids, enlightenment, education, national press, charitable society, national statehood, Turkestan autonomy. Ўзбекистон мустақилликка эришгач, республика ҳаётининг барча жабҳаларида туб ислоҳотлар амалга оширилди ва оширилмоқда. Ўзбек халқининг ўз тақдирини ўзи белгилаши миллий тикланиш билан боғлиқ жараёнларни чуқур идрок этишда миллий давлат қурилиши тажр ибасини илмий ўрганилиши, Ўзбекистонни янгиланиш ва тараққиёт йўлидаги тажрибаларни умумлаштиришни тақозо этади. Ўзбекистонда амалга оширилаётган туб ўзгаришлар замирида тарих фани ривожи ҳам янги босқичга кўтарилди. Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев таъкидлаганидек, “...Биз жадидчилик ҳаракати, маърифатпарвар боболаримиз меросини чуқур ўрганишимиз керак. Бу маънавий хазинани қанча кўп ўргансак, бугунги кунда ҳам бизни ташвишга солаётган жуда кўп саволларга тўғри жавоб топамиз. 5 06 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Бу бебаҳо бойликни қанча фаол тарғиб этсак, халқимиз, айниқса, ёшларимиз бугунги тинч ва эркин ҳаётнинг қадрини англаб етади” [1]. Шунингдек 2023 йил 22 декабр куни бўлиб ўтган Республика Маънавият ва маърифат кенгаши йиғилишида ...“маърифатпарвар аждодларимизнинг мероси бугун биз қураётган ҳуқуқий демократик давлат ва фуқаролик жамияти учун пойдевор бўлиб хизмат қилиши табиий”, – деди Шавкат Мирзиёев. Ҳозирда тарих фани олдида турган муҳим вазифалардан бир и, совет ҳукмронлиги даврида Ўзбекистонда кечган жараёнларни чуқур таҳлил қилиш ва илмий асосланган хулосалар чиқариш ғоятда муҳим саналади. Хусусан, ХХ асрнинг 20-30 йилларида Ўзбекистон ижтимоий ҳаётига ҳукмрон мафкурани сингдиришда маданий-маърифий муассасаларнинг тутган ўрнини аниқ ва изчиллик асосида тадқиқ этиш муҳим илмий аҳамиятга эга. Туркистонда ХIХ аср охири – ХХ аср бошларида юзага келган жадидчилик ҳаракати Ватанимиз тарихида муҳим саҳифа очди. Ўша даврнинг энг илғор кучлари саналган жадидлар бир замонлар дунё цивилизациясига улкан ҳисса қўшган ўлка жаҳон тараққиётидан ортда қолаётганини теран ҳис қилиб, жамиятни тубдан ислоҳ этишга интилдилар. Туркистон ўлкасини мустамлака кишани ҳамда асрий қолоқликдан озод этиш, мазлум халқ қалбига маърифат зиёси ва эрк туйғусини сингдириш, жамиятга бахт йўлини кўрсатиш маърифатпарварларнинг бош маслаги эди. Маҳмудхўжа Беҳбудий, Мунаввар қори Абдурашидхонов, Абдурауф Фитрат, Абдулла Қодирий, Абдулҳамид Чўлпон, Абдулла Авлоний каби ўнлаб ҳур фикрли тараққийпарварлар ана шу эзгу мақсад йўлида фидокорона курашдилар. Жадид намояндалари саъй-ҳаракати билан янги усулдаги мактаблар, нашриётлар, кутубхоналар, хайрия жамғармалари ташкил қилинди, газета ва журналлар таъсис этилди. Жадидлар орасидан етук олимлар, саноат ва зироатчилик соҳаларини замонавий билимдон мутахассислари, маданият арбоблари етишиб чиқиб, юртни обод ва Ватанни мустақил кўришни орзу қилдилар ва шу йўлда фидоийларча курашдилар. Жадидларнинг Туркистон мустақиллиги учун курашида асосан қуйидаги йўналишлар устувор эди: ➢ янги усул мактаблари тармоғини кенгайтириш; ➢ қобилиятли ёшларни чет элга ўқишга юбориш; ➢ турли маърифий жамиятлар ва театр группаларини тузиш; ➢ газета ва журналлар чоп қилиш; ➢ халқнинг ижтимоий-сиёсий онгини юксалтириш билан Туркистонда миллий демократик давлат қуриш. Жадидлар ўзлари ташкил этган матбуотда ўз ғоя-фикрларини эълон қилиб, халқ орасида кенг маърифатчилик ишларини олиб бориб халқни «ҳар вақт ғафлат уйқусидан ўйғотувчи», «миллат онгининг очқичи» эканлигини намоён этиб ўлка аҳолисини ҳур фикралшга ва катта сиёсий курашга ҳозирлай олди. Бу даврда “Ерк”, “Турон”, “Маориф ҳаваскорлари”, “Тараққийпарварлар”, “Ўқитувчилар жамияти” каби уюшмалар пайдо бўлди. 5 07 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Мунаввар қори Абдурашидхонов айтганидек, “Уларнинг бутун умиди Россиядаги инқилоб жараёнида маҳаллий аҳолини миллий, диний чеклаш ва жабрлашдан озод қилиш, уларнинг ҳақҳуқуқларини европаликлар билан тенглаштириш, хилма-хил мактаб ва матбуот ишлари ҳамда турли-туман жамиятлар ташкил этишга кенг имконият яратиб беришга қаратилган эди”. Жадидчилик ҳаракатининг етук сиймоларидан Самарқандда Маҳмудхўжа Беҳбудий, Тошкентда Мунаввар Қори Абдурашидхонов, Убайдуллахўжа Асадуллахўжаев, Тошпўлатбек Норбўтабеков, Абдулла Авлоний, Бухорода Абдурауф Фитрат, Файзулла Хўжаев, Абдувоҳид Бурҳонов, Садриддин Айний, Қўқонда Ашурали Зоҳирий, Обиджон Маҳмудов, Ҳамза, Оренбургда Аҳмад Бойтурсун, Мирёқуб Дулат, Андижонда Абдулҳамид Сулаймон ўғли Чўлпон, Саъдуллахўжа Турсунхўжаев, Хоразмда Полвонниёз ҳожи Юсупов, Бобоохун Салимовлар халққа зиё тар