ОБ ИЗМЕНЕНИЯХ СИММЕТРИИ ПРИ ФАЗОВЫХ ПЕРЕХОДАХ В РАННЕЙ ГОРЯЧЕЙ ВСЕЛЕННОЙ И КРИСТАЛЛИЧЕСКИХ ТВЕРДЫХ ТЕЛАХ

Аннотация

The results of a comparative analysis of phase transitions that occur in the early hot Universe and various crystalline substances are presented. It is assumed that the principle of preserving macroscopic symmetry should take place in all types of phase transitions. It is shown that many cosmological and crystallographic problems can be solved on the basis of the principle of macroscopic conservation. Key words: Crystalline substances, phase transitions, symmetries, the macroscopic principle of conservation. ОБ ИЗМЕНЕНИЯХ СИММЕТРИИ ПРИ ФАЗОВЫХ ПЕРЕХОДАХ В РАННЕЙ ГОРЯЧЕЙ ВСЕЛЕННОЙ И КРИСТАЛЛИЧЕСКИХ ТВЕРДЫХ ТЕЛАХ Аннотация. Приведены результаты сравнительного анализа фазовых переходов, которые происходят в ранней горячей Вселенной и различных кристаллических веществах. Предполагается, во всех видах фазовых переходов должен иметь место принцип сохранения макроскопической симметрии. Показано, что на основе принципа сохранения макроскопической возможно решение многих космологических и кристаллографических задач. Ключевые слова: Кристаллические вещества, фазовых переходы, симметрия, макроскопический принцип сохранения. Zamanagóy kosmologik modellerge kóre, biziń álemimiz máńgi emes, bálki waqıt ótiwi menen baslanǵan. waqtıniń ózi, mákan sıyaqlı, baslanǵısh materiya menen bir waqıtta payda bolǵan, sebebi olar odan ajıralmaytuǵın bolıp tabıladı. Álemniń " tuwılıwı" "Úlken jarılıw" teoriyası menen xarakterlenedi. Úlken jarılıw - hámme tarepinen tan alınǵan kosmologik model bolıp, ol álemnıń dáslepki rawajlanıwın, yaǵnıy fazalıq ótiwler shınjırınıń baslanıwı sebepli álemniıń keńeyiwiniń baslanıwın suwretleydi, bunnan aldın álem birden-bir jaǵdayda edi. Bunday fazalıq transformaciyalar nátiyjesinde jańa payda bolǵan ortalıq tezledsedi hám tezlestirilgen keńeyiw jaǵdayına kiredi. Inflyatsion kosmologiya álemdiń dáslepki 10−36 sekund dawamında inflyatsiya procesin óz ishine aladı, bunıń nátiyjesinde onıń temperaturası júdá kóteriledi (1027 den 1032 K ge shekem). 1 26 7 International scientifijournal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Álemniń keńeyip ketiwi cenariysiniń tiykarǵı ideyası júdá ápiwayı: skalyar maydandıń ósiwi sebepli simmetriyanıń óz-ózinen úzilisi procesi aldın jeterlishe aste dawam etiwi kerek, sonda álem sol waqıt ishinde júdá keńeyip ketiwi ushın waqıt tabadı. waqıt hám processtiń keyingi basqıshlarında minimal 𝑉(𝜑) ga jaqın maydan terbelisleriniń ósiw tezligi hám chastotası 𝜑 kosmostıń 1027 K ge shekem nátiyjeli qızıwı ushın jeterlishe úlken bolıwı kerek. Sonıń menen birge, kosmostıń qápelimde keńeyiwi baslanǵısh vakuumdıń terbelisleri asa ósip, galaktikalar hám juldızlardıń rudimentlariga aylanǵanı menen baylanıslılıǵı málim. "Úlken jarılıw" dan keyin Kosmos temperaturası pásiyedi, bul bolsa óz gezeginde kóplegen fazalıq ótiwler menen birge keledi. Kosmologik fazalıq ótiw-bul pútkil dunyada materiyaning ulıwma jaǵdayı bir waqtıniń ózinde ózgerip turatuǵın fizikalıq process. Úlken jarılıw modeliniń tabısı izertlewshilerdińni eń áyyemgi kosmosda júz beriwi múmkin bolǵan kosmologik fazalıq ótiwler, ol házirgi zamanga qaraǵanda talay ıssılaw hám tıǵızraq bolǵan dáwirde (kúshli óz-ara tásirge iye fazalıq ótiw, elektr hálsiz fazalıq ótiw, standart modelden sırtdaǵı fazalıq ótiwler) [1-2]. Birinshi faza ótiwinde Su(5) → Su(3) × SU(2) × U(1) sxeması boyınsha simmetriyanıń óz-ózinen ózgeriwi júz boladı. Bunday halda, vakuumdıń energiya tıǵızlıǵı shama menen umen'shaetsya 1080 g/𝑐𝑚3 ke azayadı. Ekinshi fazalıq ótiw Su(3) × SU(2) × U(1) → SU(3) × U(1) sxeması boyınsha simmetriyanıń óz-ózinen ózgeriwi menen birge keledi, vakuum energiyası shama menen 1025 g/𝑐𝑚3 ke azayadı. hám aqır- aqıbetde, kvarklardan barionlar payda bolıwı menen fazalıq ótiw waqtında vakuum energiyasınıń tıǵızlıǵı shama menen 1014 g/𝑐𝑚3 ke azayadı hám tań qalarli dárejede bul úlken sekrewlerden keyin ±10−29 g/𝑐𝑚3 ke shekem nolge aylanadı. Itibar beriń, bul jerde biz tek túp maydanlardıń ishki qásiyetleri menen baylanıslı simmetriyalar haqqında gáp ettik. Sonı aytıw kerek, temperatura tomenlegende, simmetriyanıń tómenlewi menen birge kóplegen kristallı denelerde fazalıq ótiw júz boladı. Olardı rásmiy túrde skalar tásirinde ámelge asırilatuǵın óz - ózinen payda bolatuǵın process dep esaplaw múmkin-temperaturanıń birdey ózgeriwi, onıń simmetriyası simmetriya tegislikleri menen sferalıq simmetriyası bolıp tabıladı. Sol sebepli ıssılıq tásiriniń joqarı simmetriyası sonı ańlatadıki, ótiw waqtında Kristal hesh bolmaǵanda makroskopik túrde onıń simmetriyasın ózgertirmasligi kerek. Bul kristaldıń strukturalıq domenlerge bóliniwiniń tiykarǵı sebeplerinen biri bolıp tabıladı. Eger barlıq domenlerdiń jıyındısı barlıq kristallografik ekvivalent jónelislerge teń túrde jóneltirilgen bolsa, makroskopik tárepten, ulıwma alǵanda, domenlerge bólingen kristall fazada joqarı temperaturada bolǵan simmetriyaǵa iye ekenligin túsiniw ańsat. Skalar tásirinen kelip shıqqan fazalıq ótiwlerde kristallardıń