ВЫРАЖЕНИЕ ИЗВЕСТНЫХ СУЩЕСТВИТЕЛЬНЫХ В УЗБЕКСКОМ И АНГЛИЙСКОМ ЯЗЫКАХ СРЕДСТВАМИ ПЕРИФРАЗА

Аннотация

For the first time, the topic studies the expression of proper nouns in English and Uzbek languages using the stylistic device of periphrasis. The article presents the original meaning of periphrasis, the conclusions of scientific research by linguists on periphrasis and the functions of periphrasis in the language, the classification of proper nouns in the Uzbek and English languages, as well as the expression of these classifications through examples of periphrases in two languages. Keywords: periphrase, paraphrase, linguistics, stylistic, concept, term, proper nouns, function, comparison, classification. ВЫРАЖЕНИЕ ИЗВЕСТНЫХ СУЩЕСТВИТЕЛЬНЫХ В УЗБЕКСКОМ И АНГЛИЙСКОМ ЯЗЫКАХ СРЕДСТВАМИ ПЕРИФРАЗА Аннотация. В статье рассматривается выражение существительных в английском и узбекском языках с помощью стилистического средства перифраза (парафраза). В частности, для этих данных даны описание перифраза, выводы научных исследований лингвистов по перифразу и задачам перифраза в языке, классификация имен собственных в узбекском и английском языках, а также примеры перифраза в двух языках. классификации. Ключевые слова: перифраз, парафраз, лингвистика, стилистика, концепт, существительные, классификация. 485 Asosiy qism Perifraza termini har qanday tilda asosiy tushunchasi bir tilning boyligi va xilma-xiligini ifodalash uchun qo‘lanadi. Perifrazaning kelib chiqishi va lug‘aviy ma’nolariga, tildagi o‘rni va qo‘llanishi haqida biroz yoritib o‘tamiz. Darvoqe, maqolaga ma’lumotlar izlanish jarayonida perifaza atamasining invariantlari parafraz va perifraz mavjudligi va ma’no jihatidan bir hil tushunchaga ega ekanligi aniqlandi. Ko‘pgina to‘plangan horijiy ilmiy ishlar va maqolalarda “perifraza” atamasi boshqa sinonim atamalariga nisbatan ko‘proq qo‘lanilgan, shulardan kelib chiqib ushbu maqolada ham “perifraza” atamasi qo‘llanilishi lozim topdik. Asli “Perifraziya” so‘zi yunon tilidan kelib chiqqan bo‘lib, yunoncha “periphrasis” so‘zidan olingan bo‘lib, “peri” “atrofda” yoki “haqida” va “phrazein” “ifoda qilish” yoki “aytish” degan ma’noni anglatadi. Ushbu elementlarning kombinatsiyasi “perifraza” ga biror narsani aylanma yoki aylanma tarzda ifodalash ma’nosini bildiradi. Bu atama tilshunoslikda tillarni ixchamroq ifodalanishi mumkin bo‘lgan ma’noni yetkazish uchun ortiqcha so‘zlarni yoki uzunroq iboralarni ishlatishni tasvirlash uchun qabul qilingan [1]. “Perifraza” atamasi tilshunoslikda turlicha talqin qilinadi. Shunga ko‘ra, bir nechta lug‘atlarning ta’rifi va talqini bilan tanishamiz “Ojegovning izohli lug‘ati” lug‘atida perifrazaga boshqa ibora yoki so‘zning ma’nosini tavsiflovchi ibora berilgan [2]. D.E. Rosenthal va M.A.Telenkovlarga lug‘atida bu atama “parafraza va parafraz” sifatida keltiriladi va quyidagicha izohlanadi: 1. Ifoda tavsiflovchidir. Boshqa ibora yoki so‘zning ma’nosini yetkazish. Ushbu satrlarning muallifi (muallif nutqidagi “men” o‘rniga) 2. E’tiroz bildiruvchi nomini almashtirishdan iborat bo‘lgan trophodisalarning harakterli xususiyatlarini tavsiflash bilan. Hayvonlar shohi (“sher” o‘rniga) [3]. Professor A.Xodjiyevning “Til atamalarining izohli lug‘ati”da bu atama perifraza shakliga ega bo‘lib, “narsa” o‘z nomi bilan emas, balki o‘ziga xos kontekst orqali ifodalanadigan uslubiy vosita, so‘zning o‘ziga xos xususiyati. Dala malikasiga (makkajo‘xori), Revolyutsiya beshigi (Leningrad) [4]. Tilshunos olim Galperin perifraza atamasiga shunday ta’rif beradi, ya’ni "lingvistik tabiati nuqtai nazaridan qaraganda, perifraza ob’ektning nomini o‘zgartirishni anglatadi va shuning uchun ularning denotatalarining to‘g‘ridan- to‘g‘ri nomlari o‘rnini bosuvchi so‘z belgilarining umumiy guruhi bilan birga ko‘rib chiqilishi mumkin”. Ba’zi bir so‘z yoki iboralarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri aytish o‘rniga, ba’zida yozuvchi yoki so‘zlovchi uning ma’nosini muqobil yoki sinonimik so‘zlar bilan amalga oshiradi. Misol uchun, “o‘rmon shohi” (sher)ning ajoyib shousi haqida e’lon [5]. L.V. Grehneva perifraza tushunchasining ma’nosini shunday tushuntiradiki, perifraz nominativ harakterning tavsifiy ifodasidir. Ob’ektni ifodalovchi perifraz birikmasi uning harakterli belgilarini nomlaydi [6]. 486 Perifraza - bu hodisa bo‘lib, tilshunoslik fanida bir ma’noli tushunchaga ega emas. Uni tavsiflovchi ifoda sifatida va ko‘pincha boshqa til birliklari - frazeologizmlar va iboralar bilan bog‘laydigan trope sifatida aniqlash mumkin. Professor Ashurovaning taʼkidlashicha, “perifraziya – hodisaning yangi xususiyatini koʻrsatish maqsadida mumkin boʻlgan qisqaroq gap oʻrniga uzunroq va aylana soʻz birikmasini qoʻllashdir”[7]. Olim Q. Musayev tushunchani shu tarzda targʻib qiladi. ibora bilan ob’ektning bunday nomini o‘zgartirish kontekstda o‘quvchi tomonidan oson tushuniladi. Olimning ta’kidlashicha, perifrazlar bilan ba’zi bir so‘zlar, ifoda va to‘plamlar o‘quvchi yoki tinglovchiga tushunarli bo‘lgan boshqa so‘zlar bilan almashtirilishi mumkin. Bundan tashqari, Musayevning fikricha, perifrazali so‘z misollari kontekstsiz ham tushuniladi, chunki