СОЦИОПРАГМАТИЧЕСКОЕ ИЗУЧЕНИЕ ИСТОРИЧЕСКОГО СЛОВА

Аннотация

Time and space have a unique place in any work of art. Because it is difficult to imagine the subject and composition of the work without this category. In the novel "Navoi" we can witness that the principles and requirements mentioned above are followed. In particular, in order to vividly express the historical period and environment, life and circumstances, to give a realistic image of reality, he forms the text of the work rich in historical words, uses historical words to fulfill the artistic purpose, and uses them effectively. In the texts of the novel "Navoi", historicism and archaism constitute the majority of units, and they serve as an important factor in individualizing the speech of the characters of the work, reviving the period and time in which the events took place, creating a vivid image of it. Keywords: Historicism, archaism linguistic, rhetorical, stylistic. СОЦИОПРАГМАТИЧЕСКОЕ ИЗУЧЕНИЕ ИСТОРИЧЕСКОГО СЛОВА Аннотация. Время и пространство занимают уникальное место в любом художественном произведении. Потому что без этой категории сложно представить тематику и композицию произведения. В романе «Навои» мы видим соблюдение упомянутых выше принципов и требований. В частности, чтобы ярко выразить исторический период и среду, жизнь и обстоятельства, дать реалистическое изображение действительности, он формирует богатый историческими словами текст произведения, использует исторические слова для выполнения художественной цели, использует их. эффективно. В текстах романа «Навои» историзм и архаизм составляют большинство единиц и служат важным фактором индивидуализации речи персонажей произведения, оживления периода и времени, в котором происходили события, создания яркий образ этого. Ключевые слова: Историзм, архаизм лингвистический, риторический, стилистический. Tarixiy so‘zlarning lisoniy va nutqiy, stilistik xususiyatlari, vazifaviy imkoniyatlari, ayniqsa, tarixiy-badiiy asar leksikasida yaqqol namoyon bo‘ladi. Tarixiy so‘zlarning ma’noviy va 1 21 6 International scientifijournal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ stilistik xususiyatlari, vazifa va imkoniyatlari ilmiy adabiyotlarda1 qayd qilingan bo‘lib, shular asosida ularning tarixiy asar leksikasini shakllantirishdagi o‘ziga xos o‘rni va ahamiyatini ham anglash mumkin. Ayniqsa, tarixiy so‘zlarning stilistik xususiyatlari, vazifa va imkoniyatlari keng bo‘lib, ulardan maqsadga muvofiq va unumli foydalana olish ijodkorning mahorati, salohiyati va tajribasiga bevosita bog‘liq. Umuman, istorizm va arxaizmlarning badiiy nutq tarkibida tutgan o‘rni, vazifasi alohida ahamiyat kasb etadi. Ular, nafaqat, fikr ifodasi, tarixiy davrni jonlantirish vositasi, balki nutq egalarining ruhiyati, dunyoqarashi, salohiyati va madaniyati kabi xususiyatlarini ham namoyon qiluvchi muhim omildir. Bu o‘rinda “Navoiy” romanidagi matnlarning leksikasini ijtimoiy-lisoniy jihatdan tavsiflash jarayonida tarixiy so‘zlarga e’tibor qaratishni lozim deb deb topdik. I. “Navoiy” tarixiy romani leksikasidagi istorizmlarni quyidagi guruhlarga ajratish mumkin: 1. Ijtimoiy-siyosiy nomlar: podshoh, vazir, qul, qarol. 2. Mansab, unvon, lavozim nomlari: a) yuqori mansablar: qozikalon, miroxo‘r (podshoh otboqarlarining boshlig‘i), parvonachi (podshoh farmonlarini yozib oluvchi va ishlar bo‘yicha podshohga ma’ruza qiluvchi amaldor), muhrdor, dorug‘ayi kutubxonai humoyun (podshoh kutubxonasining boshlig‘i), beklarbegi (viloyat va katta shaharlarning boshlig‘i), shayx ul-islom (diniy ishlar bo‘yicha amaldor), dorug‘a (shahar idorasi boshlig‘i, bosh mirshab), muhtasib (diniy ishlarning musulmonlar tomonidan bajarilishini taftishlab yuradigan ma’mur), dorug‘ayi kabutarxonai humoyun (podshoh kabutarxonasining boshlig‘i), sadr (vaqf va diniy ishlarni boshqaruvchi ma’murlar), bosh haram og‘asi (haramdagi xotin-qizlarni kuzatib yuruvchi bichilgan qullar boshlig‘i), qal’a begi (qal’a boshlig‘i), boyon (boylar), sohibi devon (mahkama boshqaruvchisi). b) quyi lavozimlar: eshik og‘asi, muboshir (soliq yig‘uvchi), ichkilar (saroy yumushlarini bajaruvchi maxsus beklar), yasovul (qurolli soqchi, posbon), tovonchi (dasturxonchilar, ziyofatni boshqaruvchi), mirob (suv taqsimotini nazorat qiluvchi shaxs), oqsoqol (qishloqqa boshliq bo‘lgan amaldor), chopar, mulozim, kanizak, g‘unchachi, zakotchi. d) unvonlar: mahd ulyo (Xadichabegimning unvoni), mu’tamid ul-saltanat va mu’imtan ul-mamlakat (podshohlik va mamlakatning ishonchli odami). 3. Kasb-hunarni ifodalovchi istorizmlar: aslahafurush (qurol-yarog‘ sotuvchi), bakovul (oshpaz), bazzoz (gazlama sotuvchi), bo‘zchi, kosib (mayda hunarmand), halvofurush, munshiy (kotib), hakimi hoziq (usta tabib), kafshdo‘z, jomado‘z (tikuvchi), kosagar, baqqol (mayda mollar sotuvchi kichik savdogar), mudarris (madrasada dars beruvchi), muarrix (tarixchi), sahhof (muqovachi), mug‘anniy (cholg‘uchi), soqiy (may quyuvchi), sarroj (ot asboblari yasovchi hunarmand). 4. Ilm-fan, adabiyot va san’at bilan bog‘liq bo‘lg