Виды гелиотропных растений и отравление (гелиотропотоксикоз)

Аннотация

Summary Данная статья подготовлена на основании литературных This article was prepared on the basis of literature data the данных, в статье приведены сведения о видах гелиотропного article contains information about heliotrope plant species and live- растения и клинических признаках отравления гелиотропом у stock poisoning from heliotrope. сельскохозяйственных животных. Kalit so‘zlar: geliotrop, zaharlanish, tukli geliotrop, elliptik geliotrop, olga geliotropi, prostrat geliotrop, alkaloid. Kirish: Keyingi yillarda mamlakatimizda chorvachilik- ni rivojlantirish, oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash, chor- vachilik mahsulotlariga (go‘sht, sut, tuxum) bo‘lgan ta’labni qondirish maqsadida hukumatimiz tomonidan bir qator qa- rorlar ishlab chiqildi. Jumladan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning 2019-yil 28-martdagi «Vet- erinariya va chorvachilik sohasida davlat boshqaruvi tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi PF- 5696-sonli farmoni, 2019-yil 28-martdagi «O‘zbekiston Res- publikasi Veterinariya va chorvachilikni rivojlantirish davlat qo‘mitasi faoliyatini tashkil etish to‘g‘risida»gi PQ-4254- sonli qarori ijrosini ta’minlash maqsadida chorvachilikni jadal rivojlant irish, xalqimizni kundan-kun o‘sib borayotgan 1-rasm. Heliotropium dasyocarpum Ldb. chorva mahsulotlariga bo‘lgan talabini qondirishga qaratil- Elliptik geliotrop (N. ellipticum Ldb.). Poyasi balandligi gan. Ammo, sohani jadal rivojlantirishda chorva hayvonlari 10-40 sm, tukli uzun petioles ustida tuxumsimon-cho‘zin- orasida uchr ayd igan geliotrop o‘simligidan zaharlanish nati- choq-oval barglari, gullar bitta to‘rtta yong‘oq mevasi bor. jasida qo‘y va qo‘zilarning o‘lishi natijasida katta iqtisodiy Kavkazda, O‘rta Osiyoda tarqalgan. Yarim cho‘l, yarim zarar keltirmoqda [1, 2]. dashtlarda ko‘pincha begona o‘t sifatida o‘sadi (1-rasm). Geliotrop – ko‘k begona o‘tlar, oddiy yoki yovvoyi gelio- Tukli Geliotrop (N. ellipticum var. lasiocarpum M. troplar deb ataladi. U XIX asrda Avstraliyada aniqlangan va Pop., N. lasiocarpum Fisch. et Mey.). Poyasi shoxlangan, Shimoliy hududdan tashqari hamma joyda o‘sishi aniqlan- balandl igi 20-50 sm, barglari oval-elliptik yoki deyarli yum- gan. aloq, gullari gullaydigan novdaning bir tomonida joylashgan Geliotrop – yozgi ekish uchun bir yillik o‘t, yaylovlar- poya va shoxlarning tepalarida barglar kichik, mevasi kichik, da yoki ochiq, ekin maydonlarida o‘sadi. Poyasi shoxlan- tetraedral, pishganida to‘rtta tukli yong‘oqlarga bo‘linadi. gan, balandligi 300 mm gacha o‘sadi, dag‘al oq tuklar bilan O‘rta Osiyo respublikalari, janubiy-sharqidagi qum- qoplangan. Barglari kulrang-yashil rangda, ovalsimon shakl- liklarda tarqalgan. Bug‘doy, arpa ekilgan maydonlar gelio- da, poyada navbatma-navbat joylashgan va mayda oq gullar- trop bilan zararlanadi, bog‘larda, dashtlarda, yo‘llar bo‘ylab ga ega. ham o‘sadi. Urug‘lar har bir kech bahor yoki yoz yomg‘iridan keyin iliq, nam sharoitda unib chiqadi va ko‘chatlar soyalanma- gan va ko‘p yillik o‘simliklar bilan raqobat bo‘lmagan joyda o‘sadi. Asosan bug‘doy ekiladigan joylarda yaylovlarga qara- ganda ko‘proq uchraydi va bug;doy o‘rimi vaqtida muammo tug‘diradi. Geliotrop juda katta urug‘lik salohiyatiga ega va urug‘lar ko‘p yillar davomida yashashga qodir. Bu o‘simlikda pirolizidin alkaloidlari deb nomlanuvchi zahar yoki toksinlar mavjud. Toksinlar o‘sishning barcha bosqichlarida va o‘simlikning barcha qismlarida, shu jum- ladan urug‘da mavjud [6]. Tukli geliotrop (Heliotropium dasyocarpum Ldb.). Poya si yelkali shoxli, balandligi 20-50 sm, barglari tuxum- 2-rasm. Heliotropium Olgae Bge. simon yoki cho‘zinchoq, novdasimon, ustki qismi o‘simta- simon gullari poya va novdalar uchida oqartirilgan, to‘rtta Olga geliotropi (N. Olgae Bge.). Poyasi 10-40 sm yong‘oq mevasi bor. ba landlikda, shoxlangan, momiq tukli, barglari tuxumsi- 30 #08 (189) 2023 VETERINARIYA ВЕТЕРИНАРИЯ ДОРИШУНОСЛИГИ (ФАРМОКОПЕЯСИ) MEDITSINASI ВА ТОКСИКОЛОГИЯ mon yoki yumaloq tuxumsimon bir yoki juft, bir tomon- Kasallikning o‘tkir davrida depressiya kuchayadi, lama, uzunligi 5 sm, mevasi – tuxumsimon, yalang‘och atrof-muhitga reaksiya zaifl ashadi, og‘riq sezuvchanligi pa- yong‘oqlari bor. Markaziy Osiyo mamlakatlarida uchrashi sayadi, qusish kuzatiladi va o‘rnidan turmoqchi bo‘lganida, qayd etilgan [2,3]. yiqilib tushadi. Vaqti-vaqti bilan tananing individual mushak- Prostrat geliotrop (N. supinum L.). Bir yillik o‘simlik. larining siqilishi qayd etiladi. Hayvonlar uzluksiz klonik-to- Poyasi shoxlangan, ko‘tarilgan, uzunligi 5-20 sm, oq-kul- nik konvulsiyalar, oyoqlarining suzish harakatlari bilan o‘li- rang-momiq barglari tuxumsimon yoki cho‘zinchoq, tukli shadi. gullari oq rangda, lateral yoki terminal burmalarda turg‘un Qo‘ylarda intoksikatsiya boshlanishida so‘lak oqishi, qu- meva yong‘oqlari bittadan uchraydi. sish va jigar sohasida og‘riqlar kuzatiladi. Intoksikatsiyaning Geliotrop bilan zaharlanish (geliotropotoksikoz). 5-7 kunida og‘riqli siyish paydo bo‘ladi,