Tayanısh sózler: Fonetikalıq ózgeshelikler, morfologiyalıq ózgeshelikler, dawıslı hám dawıssız sesler, qosımtalar. PHONETIC AND MORPHOLOGICAL FEATURES IN THE LEXICON OF «SAYATXAN HÁMRE» EPIC

Аннотация

In this article, the phonetic and morphological features of the elements of the Oguz language in the saga of «Sayatxan Hámre» are studied. Key words: Phonetic features, morphological features, vowels and consonants, suffixes. ФОНЕТО-МОРФОЛОГИЧЕСКИЕ ОСОБЕННОСТИ В ЛЕКСИКЕ ЭПОСА «САЯТХОН ХАМРЕ» Аннотация. В данной статье изучаются фонетические и морфологические особенности элементов огузского языка в саге о «Саятхон Хамре». Ключевые слова: Фонетические особенности, морфологические особенности, гласные и согласные, суффиксы. Dástan tilinde seslerdiń qollanılıwı jaǵınan oǵuz tilleri elementleri saqlanǵanlıǵın bayqawǵa boladı. Oǵuz hám qıpshaq tilleri únleslik nızamlıǵı bir-birinen parıq qıladı. Bul dástan tiliniń fonetikalıq ózgesheligin keltirip shıǵaradı hám eski qaraqalpaq jazba esteliklerdiń, klassik shayırlardıń tiline jaqınlıǵı kórinedi. Ásirese dástanlardı eski ózbek ádebiy tiliniń (shaǵatay tiliniń) tásiri sezilerli dárejede kórinedi. Dástanlarda túbir sózlerge affikslerdiń, sóz túrlewshi qosımtalardıń jalǵanıwında oǵuz tilleri elementleri bar. Seplik, kóplik, san formaları dástanlar tiliniń házirgi ádebiy tilden ózgesheligin kórsetedi. Hár bir sóz shaqabında, olardıń jasalıwında biz oǵuz tili elementlerin bayqaymız. Bul fonetikalıq hám morfologiyalıq ózgeshelikler atalǵan dástannıń túrkmen baqsıları arqalı taralǵanınıń jáne bir dáliyli. Sonıń menen birge, dástanlardıń qaraqalpaqsha milliy nusqaların dóretiwshiler sol dáwirdegi eski ózbek ádebiy tilinen xabardar bolǵan. Biz dástanlardıń seslik dúzilisinde, morfologiya tarawındaǵı ózgesheliklerine azlı-kem toqtap ótemiz. 1. Fonetikalıq ózgeshelikler 1) Dawıslı sesler. «Sayatxan Hámre» dástanındaǵı dawıslı sesler házirgi qaraqalpaq tilindegi dawıslılarǵa jaqın; a,á,e,ı,i,u,ú,o,ó. Olar tildiń gorizontal jaǵdayı boyınsha til aldı (e,á,i,ó,ú) hám til artı ( a,ı,o,u), tildiń vertikal jaǵdayı boyınsha ashıq (a,á,o,ó) hám qısıq (ı,i,u,ú,e), erinniń qatnası boyınsha erinlik (o,ó,u,ú) hám eziwlik (a,á,e,i,ı) bolıp bir-birine qarama-qarsı qoyıladı. 8 47 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Degen menen dástanlardıń awızeki túrde taralıwı hám oǵuz elementlerinıń saqlanıwı dawıslılardıń qollanılıwındaǵı házirgi tilimizge sáykeslikti biraz uzaqlastıradı. A-til artı, ashıq, eziwlik dawıslı sesi dástanlardıń tilinde sózlerdiń barlıq poziciyasında ushırasadı hám bul barlıq túrkiy tillerine tán qubılıs bolıp tabıladı. Dástanlar tilinde a sesiniń eliziyaǵa ushırap túsip qalıwı ushırasadı: Kóbinese qospa feyiller dáslepkisi a sesine pitip, onnan keyingi a,e dawıslılarınıń birinen baslanǵan kómekshi feyiller kelgende a sesi túsip qaladı. Ońı soldan bir azamat barmeken (29-b). Dástanlar tilinde kelbetlik feyildiń keler máhálindegi -ar suffiksiniń ornına -ır, -ur, formaları usırasadı, a sesi ornına qısıq ı,u dawıslılarına almasadı: Hámira aytur sóz túspesin araǵa (218-b). Bul eski jazba túrkiy tildiń tásiri bolıwı múmkin. Á-til aldı, ashıq, eziwlik dawıslı dástanlar tilinde barlıq orınlarda ushırasadı. Al, qaraqalpaq tiliniń túpkilikli sózlerinde á sesi barlıq orınlarda ushırasadı. Al, qaraqalpaq tiliniń túpkilikli sózlerinde á sesi ayslawt poziciyada siyrek qollanıladı, al affikslerde e foneması menen almasadı. Bul jaǵday qazaq, túrkmen tillerinde de usınday. Al, ázerbayjan, uyǵır, tatar hám bashqurt tillerinde á foneması affikslerde de qollanıladı.1 Dástanda mına sózde ayslawt poziciyada qollanılǵan: Gel qozım, seni istárler (207-b). Á sesi sózlerdiń túrli poziciyalarında revolyuciyaǵa shekemgi qaraqalpaq jazba estelikleri tilinde hám Buxara qaraqalpaqlarınıń sóylew tilinde de jiyi qollanılǵan.2 Dástanlar tilinde til aldı, eziwlik, orta ashıq dawıslı e foneması sózlerdiń barlıq orınlarında qollanıladı. Bul fonemanıń á sesi menen almasıp qollanılıwı klassik shayırlarımızdan Ájiniyaz shıǵarmalarında keń qollanıladı.3 Baba qaydan shıǵıp, qaydan kelirseń? (204-b). Bul mısalda kelbetlik feyildiń- er forması ornına -ir forması qollanılǵan, yaǵnıy e orta ashıq sesi i qısıq dawıslı sesi menen almasadı. Bunı tyurkologlar túrkiy tillerinde eski grammatikalıq formanıń saqlanıwı dep bahalaydı. Geypara waqıtlarda kelbetlik feyildiń -ar, -er forması -ur forması menen almasadı, a, e ashıq dawıslınıń ornına u qısıq dawıslısı qollanıladı: Moynıma marjanım endi úzilur (196-b). «Sayatxan Hámre» dástanında siyrek jaǵdayda ayslawt poziciyada ó foneması qollanılǵan. Bul qubılıs túrkmen ádebiy tilinde bayqaladı.4 Jetker meni muradıma, Oramalıń tóshó páriy (206-b). Bul álbette dawıslılar singormaniziminiń saqlanǵanlıǵın kórsetedi. Dawıslılar singormanizimi dástanlarda tańlay únlesligi hám erin únlesligi boyınsha kórinedi. 1 Убайдуллаев К. Каракалпак тили бойынша танламалы мийнетлер. Нокис, 1976, 69 - бет. 2 Насыров Д,. Доспанов О,. Бекбергенов ,А. Сайтов Д. Каракалпак адебияты классиклери шыгармаларынын тили. Нокис, 1995, 16-бет 3 Насыров Д,. Доспанов О,. Бекбергенов ,А. Сайтов Д. Каракалпак адебияты клас