Jaynarov Nodir Fozilovich Oriental universiteti. Magistranti.

Аннотация

This article presents research findings on effective methods for organizing rational nutrition among adolescent weightlifters. The experimental nutrition program developed for athletes aged 12–16 significantly improved strength indicators, muscle mass, recovery levels, and biochemical markers. The results scientifically substantiate the critical role of nutrition in athletic preparation and provide a foundation for practical recommendations. Keywords: Weightlifting, rational nutrition, adolescent athletes, muscle mass, strength indicators, recovery, sports dietetics. 1. Kirish Sportchilarning jismoniy va funksional salohiyatini maksimal darajada ochib berish uchun ovqatlanish muhim omil hisoblanadi. Ayniqsa, o‘smir yoshdagi og‘ir atletikachilar uchun ratsional ovqatlanish ularning sog‘lom rivojlanishi, sport natijalari va tiklanish jarayonlariga 3 98 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shu yoshdagi sportchilarda anabolik jarayonlarning faolligi yuqori bo‘lgani uchun, ularning ovqatlanish ehtiyoji kattalarnikiga qaraganda yuqoriroq bo‘ladi [1]. Afsuski, amaldagi mashg‘ulot tizimlarida ovqatlanishning sportga moslashtirilgan modeli yetarli darajada ishlab chiqilmagan. Kuzatuvlar shuni ko‘rsatadiki, ko‘plab o‘smir atletikachilar bir xil, balanslanmagan taomnomadan foydalanadi. Natijada mushak massasining o‘sishi, umumiy chidamlilik va tiklanish jarayonlari sust kechadi. Shu bois ratsional ovqatlanishni shaxsiy ehtiyojlar asosida tashkil etish zarurati mavjud. Xalqaro amaliyotda (masalan, ISSN va IOC tavsiyalarida) sportchilarga individual kaloriya, oqsil, yog‘ va uglevod balansiga asoslangan ovqatlanish modellari taklif qilinadi [2][3]. Ammo bu yondashuvlar ko‘proq katta yoshdagi sportchilar uchun mo‘ljallangan bo‘lib, o‘smirlar uchun maxsus moslashtirilgan tizim yetishmaydi. Shu nuqtai nazardan, ushbu tadqiqot o‘smir og‘ir atletikachilar uchun ratsional ovqatlanish modelini ishlab chiqish, uni tajriba asosida joriy qilish va sport natijalariga ta’sirini baholashni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘yadi. Tadqiqotda kaloriya balansini hisobga olgan holda tayyorlangan menyular, mashg‘ulot oldi va keyingi ovqatlanish protokollari, biologik faol qo‘shimchalar va suyuqlik iste’mol qilish rejimlari o‘rganiladi. 2. Materiallar va usullar (Methods) 2.1 Tadqiqot dizayni va ishtirokchilari Tadqiqot 2024-yilning sentabr-dekabr oylarida Toshkent shahridagi sport maktablarida sport tibbiyoti asosida o‘tkazildi. Umumiy hisobda 30 nafar o‘smir yoshdagi (14–17 yosh) og‘ir atletikachi sportchilar jalb etildi. Ishtirokchilar quyidagi mezonlar asosida tanlab olindi: kamida 1 yillik og‘ir atletika mashg‘ulot tajribasiga ega bo‘lish; sog‘lig‘i bo‘yicha ovqatlanishga aloqador surunkali kasalliklarning yo‘qligi; ota-onalar va murabbiylar tomonidan yozma rozilik mavjudligi. Sportchilar tasodifiy tanlov asosida ikki guruhga ajratildi: Eksperimental guruh (n=15): ratsional ovqatlanish modeliga asoslangan individual menyular asosida ovqatlangan; Nazorat guruhi (n=15): kundalik odatiy ovqatlanish tartibida qolgan. 2.2 Ovqatlanish modelini ishlab chiqish Eksperimental guruh uchun ishlab chiqilgan ovqatlanish modeli quyidagilarga asoslandi: a) Kaloriya va makroelement balansini hisoblash: O‘rtacha energiya ehtiyoji: 3000–3500 kkal / kun (yosh, vazn, mashg‘ulot hajmi asosida). Taomlar tarkibi: 55% uglevodlar (murakkab shakl: grechka, suli, guruch); 25% oqsillar (go‘sht, baliq, tuxum, sut mahsulotlari); 20% yog‘lar (zaytun yog‘i, yong‘oq, tuxum sariqlari). b) Ovqatlanish vaqti va strukturasi: Kunlik 5 mahal ovqatlanish: 3 asosiy, 2 oraliq qabul; Treningdan 1 soat oldin va 30 daqiqa ichida keyin maxsus yengil hazm bo‘ladigan taomlar (banan, yogurt, kefir, oqsilli kokteyl); Mashg‘ulotdan keyingi 30 daqiqa ichida “anabolik oynani” yopish uchun oqsil-uglevod balansli smuzi va taomlar. 3 99 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ c) Biologik faol qo‘shimchalar (BFGQ): D vitamin (1000 IU/kun), Omega-3 (2 kapsula), temir va magniy minoral komplekslari; Anabolik steroid yoki doping vositalarining mutlaqo taqiqlanishi ta’minlandi. d) Suv balansini nazorat qilish: Mashg‘ulot davomida har 20 daqiqada 150–200 ml suv ichish; Kunlik suv iste’moli – 30–35 ml/kg tana vazniga qarab. 2.3 Baholash usullari Tadqiqot davomida quyidagi mezonlar baholandi: Yo‘nalish Baholash usuli O‘lchov vositasi Jismoniy kuch Bench press, deadlift testlari Trening jurnallari, sport murabbiylari nazorati Mushak massasi Bioimpedans analizatori orqali Tanita BC-601 Biokimyoviy tahlillar Qon tahlili – gemoglobin, ferritin, umumiy oqsil Klinik laboratoriya Ovqatlanish sifati 24 soatlik ovqatlanish qaydnomasi Tahlil jadvali (NutriSurvey) Tiklanish darajasi Subyektiv RPE (Reyting of Perceived Exertion) so‘rovnomasi Borg shkalasi. 2.4 Statistik tahlil Natijalar SPSS 25.0 dasturi or