OʻZBEK TILIDA SOʻZ YASALISHI VA YANGI SOʻZLARNING PAYDO BOʻLISHI Omonova Marjona Termiz davlat universiteti Oʻzbek filologiyasi fakulteti talabasi

Аннотация

This article analyzes the processes of word formation and the formation of new lexical units in the Uzbek language from a linguistic point of view. It also discusses the linguistic characteristics of new words arising as a result of globalization, the development of science and technology, their assimilation and integration into the normative lexicon. The article pays special attention to the issues of neologisms coming from foreign languages and the creation of their equivalents in the Uzbek language, and studies them from the point of view of modern linguistics based on a scientific-analytical approach. In the course of the research, the topic is extensively analyzed based on the views and examples of modern Uzbek linguists. Keywords: Uzbek language, word formation, affixation, composition, reduplication, abbreviation, neologisms, borrowed words, linguistic changes, lexical units, globalization, technological progress. СЛОВООБРАЗОВАНИЕ И ПОЯВЛЕНИЕ НОВЫХ СЛОВ В УЗБЕКСКОМ ЯЗЫКЕ Аннотация. В статье анализируются процессы словообразования и образования новых лексических единиц в узбекском языке с лингвистической точки зрения. Рассматриваются также лингвистические особенности новых слов, появляющихся в результате глобализации и научно-технического прогресса, их ассимиляция и включение в нормативный лексикон. 251 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4 В статье особое внимание уделяется вопросам неологизмов иноязычного происхождения и созданию их эквивалентов в узбекском языке, а также их изучению с позиций современной лингвистики на основе научно-аналитического подхода. В процессе исследования тема подробно анализируется на основе взглядов и примеров современных узбекских лингвистов. Ключевые слова: узбекский язык, словообразование, аффиксация, словосложение, редупликация, аббревиатура, неологизмы, заимствованные слова, языковые изменения, лексические единицы, глобализация, технический прогресс. Ma’lumki, dunyo tillari orasida sof tilning oʻzi yoʻq. Tilning sofligi uning oʻz til soʻzlari hisobiga yashashi bilan belgilanmaydi. Oʻzbek tili leksik qatlami taraqqiyotini ham jamiyatdagi muhim oʻzgarishlarni hisobga olgan holda ma’lum bir davr bosqichlari asosida oʻrganish mumkin. Turkiy til sifatida yuritilgan oʻzbek tili qadimdanoq Oʻrta Osiyo hududida bir necha asr mobaynida forsiy (forstojik) til bilan bir qatorda iste’molda boʻldi. Oʻzbek tilshunosligida soʻz yasalishi turli olimlar tomonidan chuqur oʻrganilgan boʻlib, bu borada A. Madvaliyev (1981), Sh. Rahmatullayev (1978), G‘. Abdurahmonov (1992), N. Mahmudov (2008) kabi tilshunoslar muhim tadqiqotlar olib borgan. Hozirgi oʻzbek tilida yasama soʻzlar, asosan, affikslar yordamida hosil qilinadi, yaʼni morfemaning bir turi soʻz yasash uchun xizmat qiladi. Har qanday yasama soʻzning tarkibi Soʻz yasalishi asosi va soʻz yasovchidan iborat boʻladi: huquqshunos (huquq – soʻz yasalishi asosi, shunos – soʻz yasovchi), tekislamoq (tekis – soʻz yasalishi asosi, la— soʻz yasovchi). Soʻz yasalishi asosi yasama soʻz boʻlishi ham mumkin: bilimli (bilim – soʻz yasalishi asosi, li – soʻz yasovchi). 252 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4 Oʻzbek tilida faqat mustaqil soʻzlardan, ularning ham ot, sifat, feʼl turkumiga oid soʻzlardan yangi yangi soʻzlar yasaladi. Tilga kirib kelgan yangi soʻzlar haqida L.P. Krisin oʻzlashmalarni “turli elementlarni bir tildan ikkinchi tilga oʻtkazish jarayoni deb ataydi” XXI asr jahon hamjamiyati tomonidan ulkan oʻzgarishlar, texnik taraqqiyot, axborotlashtirish asri sifatida tarixda qolishi e’tirof etilmoqda. Ayni paytda qisqa muddat davomida yangiliklarning dunyo boʻylab ommalashishi, jamiyatdagi shunday yangiliklarga boʻlgan ehtiyoj har bir til leksik tarkibining ma’lum bir jihatdan oʻzgarishiga olib kelmoqda. Bugungi kun neologizmlarning kirib kelishi, ularni omma tomonidan iste’molda boʻlishi tilimiz lug‘atlarida aks etishini kutayotgani yoʻq. Zamonaviy texnika sohasidagi xalqaro bog‘liqlik va yaqinlik tilimizda koʻplab shunday tushunchalarni oʻz soʻzlarimiz bilan ifodalashga oʻrin qoldirmayapti. Ba’zi bir oʻzlashma soʻzlarning ma’nolari lug‘atlarda ham qayd etilmagan (flesh, koka-kola). Bugungi kunda zamonaviy texnika soʻzlari dunyo boʻylab baynalmilal soha soʻzlari darajasiga koʻtarilib bormoqda. Kundalik soʻzlashuvda ishlatilayotgan va qoʻllanilishi faol boʻlgan ayrim leksemalarning “Oʻzbek tilining izohli lug‘ati”dan joy olmaganini kuzatish mumkin. Masalan, imij, koka-kola, minimarket, gipermarket, chizburger, xot-dog, chipsi, netbuk, blutus, sensor, flesh xotira, vay-fay, planshet, internet kabi koʻplab leksemalar ham izohli lug‘atimizdan joy olishi zarur. Yaqinda tilimizga kirib kelgan Reels (rilz) soʻzi ingliz tilidan (reel – video tasmasi) soʻzlasha yotgan soʻz. Ma’nosi: Instagram va TikTok kabi platformalardagi qisqa videolar. Oʻzbek tilida “qisqa video” yoki “lavha” deb izohlash mumkin, ammo “rilz” shaklida ishlatilishi keng tarqalmoqda.Startap (startup) Kelib chiqishi: Ingliz tilidan (sta